De natuur als bondgenoot: opschalen Nature-based Solutions in het NL2120 programma

Natuurlijke oplossingen of Nature-based Solutions (NbS) zijn een belangrijke bondgenoot bij de aanpak van complexe maatschappelijke opgaven, zoals de stikstofcrisis, aanpassing aan klimaatverandering en verbeteren van waterkwaliteit. NbS sluiten aan bij de natuurlijke werking van water-, bodem- en ecosystemen en ze verbeteren de biodiversiteit en water- en bodemkwaliteit. Bovendien leggen ze stikstof en CO2 vast.

Om NbS grootschalig in te zetten, is niet alleen méér kennis nodig, maar ook specifieke en vaak meer integrale kennis. We weten bijvoorbeeld niet altijd precies hoe natuurlijke oplossingen zich op de lange termijn gedragen, wat ze kosten en wat ze opleveren. Verdienmodellen die meer gebaseerd zijn op het natuurlijk systeem zijn nog in ontwikkeling en de winst voor biodiversiteit van natuurlijke oplossingen is eveneens niet altijd eenduidig. Daar wil NL2120 het verschil maken: door NbS in te bedden in de manier waarop we ons land inrichten, en door die kennis internationaal in te zetten.

Unieke samenwerking

In 2023 ontving het consortium een toekenning van 110 miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds, ingediend door de ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, te besteden over een periode van tien jaar. Dat een samenwerking tussen wetenschap, bedrijfsleven, overheden, natuurorganisaties en onderwijs uniek is en niet vanzelfsprekend, leidde vorig jaar tot de toekenning van de Grote Maaskantprijs aan NL2120.

Deltares in NL2120

Om Nature-based Solutions beter te integreren in de aanpak van grote maatschappelijke uitdagingen, schreef Deltares mee aan het Nationaal Groeifondsvoorstel voor NL2120. Voor Deltares zijn NbS cruciaal voor het realiseren van de missie Enabling Delta Life.

Deltares kan bogen op vele jaren ervaring met kennisontwikkeling rond toepassing van NbS voor klimaatadaptatie en toekomstbestendige infrastructuur. Zo werkten Deltares-experts mee aan projecten als Ruimte voor de Rivier, de MarkerWadden, Water as leverage, FloodAdapt, SpongeScapes en NBracer. Ook ontwikkelen we kennis rond groen-blauwe oplossingen voor steden en natuurlijke kustbescherming, zowel nationaal als internationaal, bijvoorbeeld in Building with Nature met Ecoshape.

Analyse en begrip van het natuurlijk systeem zijn volgens Deltares essentieel om de volle potentie van natuurlijke oplossingen te kunnen benutten. Ook zijn de juiste condities belangrijk voor het optimaal functioneren van NbS. In een land als Nederland, waar het watersysteem erg is aangepast aan menselijk gebruik, levert de toepassing van NbS veel uitdagingen op. Zo hebben gezonde natuurlijke systemen ruimte en dynamiek nodig, terwijl de ruimte meestal al is verdeeld en dynamiek bij ons gereguleerde systeem vaak lastig te realiseren is.

Daarom draagt Deltares in NL2120 bij aan een visie op de potentie van NbS in verschillende landschappen. Ook worden de baten van werken met NbS in beeld gebracht, evenals een eerste overzicht van welke acties nodig zijn om water- en bodembeheer aan te passen. Daarnaast neemt Deltares het voortouw in de doorvertaling van kennis naar beleid waarin NbS is geïntegreerd en in het definiëren van transitiepaden om toepassing ervan op te schalen. Deltares heeft een leidende rol in het fysisch-ecologisch onderzoek binnen NL2120 en focust zich daarbij op technische haalbaarheid, evenals op het meenemen van een breder portfolio aan (technologische) oplossingen.

Tot nu toe is door Deltares binnen NL2120 gewerkt aan de inventarisatie en analyse van bestaande NbS, een overzicht van barrières en obstakels bij de opschaling ervan, kennisdeling en ontwikkeling op de toekomst en het opstellen van monitoringsplannen voor de pilotgebieden.

Perspectieven & prioriteiten

De partners in NL2120 richten zich op kansen en barrières rond de toepassing van natuurlijke oplossingen, via drie perspectieven:

• Fysisch-ecologisch: Hoe effectief zijn Nature-based Solutions en hoe zijn deze toe te passen in een veranderend klimaat?

• Sociaal-economisch: Wat zijn kosten en baten van grote infrastructurele Nature-based Solutions voor de maatschappij en de brede welvaart?

• Institutioneel: Hoe zorgen we voor een goede samenwerking tussen sectoren en integratie in regelgeving bij het toepassen van Nature-based Solutions?

Rond vijf soorten landschappen wordt in NL2120 kennis ontwikkeld: veen, kust, rivier, steden en hoge zandgronden. Daarbij focust het consortium op dertien kansrijke Nature-based Solutions, gekozen op basis van hun bijdrage aan maatschappelijke opgaven (zoals klimaatadaptatie, natuurherstel en brede welvaart), hun opschalingspotentie en hun perspectief op toepassing in beleid en uitvoering. Het gaat om oplossingen die al veelbelovend zijn, maar nog verdere uitwerking vragen om breed toepasbaar te worden. Deze prioritering helpt om gericht onderzoek te doen, sneller toe te werken naar exploiteerbare oplossingen en beter samen te werken met partners in de praktijk.

Veen

In veengebieden ligt de nadruk op vernatten om bodemdaling en broeikasgasemissies te beperken, gecombineerd met toekomstbestendige vormen van landgebruik: 

• Natte teelten (lisdodde, riet, bos), inclusief toepassing in bio-based bouwketens 
• Extensieve veehouderij bij hoge grondwaterstanden (met focus op melkveehouderij) 
• Permanente veenmoerasgebieden voor natuur, recreatie en waterberging 

Kust 

Langs de kust richten we ons op oplossingen die tegelijkertijd toekomstige waterveiligheid realiseren en streven naar het behouden van onze unieke deltanatuur, zoals wadplaten en kwelders. Deze gebieden kunnen een rol spelen in het veerkrachtig en veilig houden van onze kust op de lange termijn, doordat ze kunnen meegroeien met zeespiegelstijging. We streven naar het maximaal benutten van deze meegroei-processen, zowel voor natuur als waterveiligheid, maar ook voor recreatie, landschappelijke aantrekkelijkheid en visserij. NL2120 richt zich op:

• Dynamische zandige kustbescherming (zoals kerven en de Zandmotor) 
• Meegroeilandschappen (wisselpolders en dubbele dijken) 
• Voorlanden en oevers (kwelders, slibmotoren en begroeide vooroevers) 

Rivieren 

In het rivierengebied staat herstel van natuurlijke dynamiek en systeemwerking centraal om toekomstige beheersopgaven te minimaliseren, met de focus op: 

• waterkeringen met begroeide vooroevers (lage vegetaties en ooibossen) 
• integraal meergeulenconcept (nevengeulen, uiterwaarden en rivierverruiming) 

Zandgronden 

Op de hogere zandgronden ligt de focus op het vergroten van de sponswerking van het landschap door: 

• beekdalherstel met natuurlijke overstromingsvlaktes 
• natuurinclusieve, klimaatbestendige landbouw (bodemverbetering en minder drainage) 
• watervasthoudgebieden met natuurfuncties (bosontwikkeling en herstel van hydrologie) 

Stedelijk gebied 

In steden benutten we groen en water voor klimaatadaptatie en verbeteren van de leefbaarheid: 

• groen-blauwe dooradering en stedelijke parken en wateren (inclusief toepassingen zoals getijdenparken in kuststeden) 

Internationaal 

Internationaal richten we ons op het toepassen en opschalen van NbS die wereldwijd relevant zijn en aansluiten bij Nederlandse kennis en ervaring: 

• muddy coastal solutions (zoals mangroveherstel) 
• sandy coastal solutions 
• integraal rivier- en stroomgebiedbeheer 
• groen-blauwe stedelijke oplossingen 

De komende jaren werkt NL2120 deze NbS verder uit, met als doel ze in de praktijk toepasbaar en opschaalbaar te maken. Daarbij verdiepen we het inzicht in de werking, de kosten en baten, barrières voor de opschaling en de inpassing in beleid en uitvoering. Dit gebeurt in samenwerking met overheden, marktpartijen en andere kennisinstellingen, en in nauwe samenhang met lopende programma’s en praktijkprojecten. Zo wordt er stap voor stap aan oplossingen gebouwd die niet alleen ecologisch effectief zijn, maar ook economisch haalbaar en bestuurlijk uitvoerbaar. 

Systeemkennis

Kennis over water, ondergrond en natuur is in alle landschappen essentieel voor het goed inschatten van mogelijke toepassing van NbS. Deltares draait mee bij alle onderdelen van NL2120, maar is op sommige onderdelen intensiever betrokken. Voor het veenlandschap levert Deltares bijvoorbeeld de kennis bij het ontwikkelen van toekomstbeelden. Daarnaast coördineert Deltares het monitoringsprogramma in veen, met een focus op de broeikasgasemissies bij verschillende vormen van landgebruik.

Voor het kustlandschap speelt Deltares een cruciale rol met haar systeemkennis over stroming, sediment en ecologisch functioneren van estuaria, het inschatten van hoeveelheden zand en slib en reacties voorspellen op veranderende condities, zoals zeespiegelstijging. Deze randvoorwaarden zijn essentieel voor het functioneren van NbS in de kustzone.

Kennis over afvoeren en morfologisch functioneren van het riviersysteem van Deltares leidt tot inschatting over de mogelijkheden voor alternatieve, meer op het natuurlijk systeem georiënteerde inrichtingsopties, zoals het integrale meergeulensysteem.

Voor zandgronden biedt Deltares kennis over waterbalansen, die relevant is voor alle landschappen. Tenslotte werkt Deltares mee aan economische inschattingen van de waarde van NbS en aan het ontwikkelen van institutionele arrangementen die de toepassing van NbS eenvoudiger maken in de toekomst.

Praktijk

De ontwikkelde kennis wordt grootschalig toegepast en getoetst in pilotgebieden. Zo experimenteert het consortium in het Friese veenweidegebied de Hegewarren met vernatting, om veenafbraak en de broeikasgasuitstoot als gevolg daarvan terug te dringen. Er wordt samen met gebruikers gezocht of er hierbij toekomstbestendige en economisch rendabele vormen van landgebruik mogelijk zijn. Ook onderzoekt NL2120 hier wat de effecten van vernatten zijn op de biodiversiteit, waterkwaliteit en grondwaterstanden.

Samenwerkingspartners

Consortium NL2120 bestaat naast Deltares en Wageningen University & Research uit Stichting Ecoshape, de provincie Fryslân, de gemeentes Dordrecht en Rotterdam, Staatsbosbeheer, TU Delft, Universiteit Twente, Universiteit Utrecht, de onderwijsinstellingen COE Groen, Deltaplatform en Yuverta/Aeres en een brede reeks natuurorganisaties: ARK Rewilding NL, De Noordzee, IUCN NL, IVN, Natuur & Milieu, Natuur & Milieu Federaties, Natuurmonumenten, SoortenNL, Vogelbescherming en WNF.

Met onze partners in NL2120 zoekt Deltares naar antwoord op vragen als Hoe benutten we het volle potentieel van het natuurlijk water- en bodemsysteem om delta’s wereldwijd toekomstbestendig te maken?

Bregje van Wesenbeeck, wetenschappelijk directeur Deltares en initiatiefnemer NL2120