NAPSEA: samenwerken om de waterkwaliteit te verbeteren, van bron tot zee

Waarom het terugdringen van nutriënten belangrijk is

De Waddenzee is het grootste aaneengesloten waddengebied ter wereld en een ecosysteem van grote ecologische en maatschappelijke waarde. Het wordt sterk beïnvloed door grote rivieren zoals de Rijn en de Elbe, waarvan de stroomgebieden zich uitstrekken over grote delen van Duitsland en Nederland. De toevoer van nutriënten als gevolg van activiteiten stroomopwaarts kan leiden tot eutrofiëring, wat gevolgen heeft voor de biodiversiteit en het functioneren van het ecosysteem.

Hoewel Europese beleidsmaatregelen zoals de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRMS) een gemeenschappelijk kader bieden voor waterkwaliteitsbeheer, blijft de uitvoering ervan een uitdaging – vooral in grensoverschrijdende stroomgebieden en onder veranderende klimatologische omstandigheden.

Een geïntegreerde ‘source-to-sea’-benadering

NAPSEA paste een geïntegreerde ‘source-to-sea’-benadering toe, waarbij binnenlandse en mariene watersystemen met elkaar werden verbonden en drie complementaire perspectieven werden gecombineerd:

• Gezondheid van het ecosysteem
• Nutriëntenroutes en maatregelen
• Bestuur en maatschappelijk draagvlak

Deze aanpak maakte het mogelijk om maatregelen aan de bron (zoals landbouw en afvalwaterzuivering) te koppelen aan ecologische effecten in stroomafwaartse meren, estuaria en kustwateren.

Van technische indicatoren naar zichtbaar ecologisch herstel

Een van de belangrijkste uitdagingen die in het project werd vastgesteld, is dat de doelstellingen voor waterkwaliteit niet altijd consistent zijn binnen beleidsraamwerken en tussen landen. Bovendien kunnen bestaande indicatoren zeer technisch zijn en moeilijk over te brengen zijn aan een publiek dat niet uit deskundigen bestaat.

NAPSEA onderzocht daarom op ecosystemen gebaseerde doelstellingen die tastbaarder en betekenisvoller zijn, zoals:

• het herstel van zeegrasvelden in de Waddenzee
• de terugkeer van onderwatervegetatie in binnenwateren zoals het Zuidlaardermeer

Deze habitats zijn van belang om hun biodiversiteit en laten duidelijk de voordelen zien van het terugdringen van nutriëntenverontreiniging.

Wat laten de modellen zien?

Met behulp van modellen die het nutriëntentransport van bron tot zee beschrijven, heeft NAPSEA verschillende scenario’s voor nutriëntenreductie beoordeeld voor de stroomgebieden van de Rijn, de Elbe en de Hunze onder gematigde klimaatveranderingsomstandigheden richting 2050.

De resultaten tonen aan dat:

• Het huidige en geplande beleid voor nutriëntenreductie niet toereikend is om de ecologische doelstellingen in de stroomgebieden van de Rijn en de Elbe te halen.
• Klimaatverandering zal waarschijnlijk de rivierstromen en het nutriëntentransport veranderen, waardoor de druk op ecosystemen stroomafwaarts toeneemt.
• Om ecologisch herstel te realiseren zijn aanvullende maatregelen nodig, waaronder:
• verdere vermindering van nutriënteninvoer uit landbouw, afvalwater en atmosferische depositie
• het gebruik van natuurgebaseerde oplossingen om transport te verminderen en de veerkracht van het systeem te vergroten

Bestuur en maatschappelijke acceptatie

Zelfs waar beleidskaders op Europees niveau op elkaar zijn afgestemd, constateerde NAPSEA dat de uitvoering en monitoring op lokaal en regionaal niveau vaak versnipperd zijn, met veel betrokken actoren. Het project benadrukt het belang van versterkte samenwerking tussen het beheer van binnen- en mariene wateren en over de landsgrenzen heen.

NAPSEA heeft ook de maatschappelijke acceptatie van maatregelen ter vermindering van nutriënten beoordeeld, zoals bufferstroken, verminderde veebezetting en strikter bemestingsbeheer. Zowel burgers als boeren erkennen de risico's van eutrofiëring, met name voor de biodiversiteit en toekomstige generaties. Boeren benadrukten het belang van:

• eerlijke en consistente subsidieregelingen
• beleidszekerheid op de lange termijn
• advies en technische ondersteuning
• sterkere samenwerking tussen sectoren

Deze inzichten onderstrepen de noodzaak van beleid dat niet alleen effectief is, maar ook maatschappelijk haalbaar.

Over het project

NAPSEA liep drie jaar en werd gefinancierd door Horizon Europe. Het project werd gecoördineerd door Deltares en uitgevoerd door een consortium van Nederlandse, Duitse en Oostenrijkse partners, waaronder bevoegde autoriteiten uit beide landen.

Door wetenschappelijke modellering, ecologische beoordeling, bestuursanalyse en perspectieven van belanghebbenden te combineren, biedt NAPSEA waardevolle inzichten in hoe nutriëntenverontreiniging coherenter kan worden aangepakt – van bron tot zee.