Grondwater perspectief Nederland (fase 1)

De afgelopen jaren hebben verschillende studies laten zien dat het Nederlandse grondwater uit balans is geraakt, als gevolg van overmatig gebruik en verontreiniging. Klimaatverandering zorgt voor een toename van deze disbalans. Binnen het ‘programma Bodem Ondergrond en Grondwater’ vormen het Rijk en regionale (grond)waterbeheerders de komende jaren een gezamenlijk beeld van hoe het grondwatersysteem in Nederland (kwaliteit en kwantiteit) duurzaam in balans kan worden gebracht: een nationaal perspectief met regionale concretisering. Deltares is gevraagd een aanzet te geven voor dit Grondwaterperspectief. Meerdere partijen (van EU tot gemeenten) hebben een verantwoordelijkheid op het gebied van grondwater en kunnen daarmee een bijdrage leveren aan het duurzaam in balans brengen en houden van het grondwatersysteem. Om het kader te schetsen waarin dit grondwaterperspectief relevant is, wordt in dit rapport een overzicht gegeven van programma’s, wetgeving en verantwoordelijkheden van verschillende partijen. Ten behoeve van het nationale perspectief, worden zeven gebiedstypen onderscheiden: zeekleigebieden, droogmakerijen, veengebieden, rivierengebied, zandgebieden, het heuvelland en het kustgebied. Deze gebiedstypen vormen een ‘natuurlijke’ ingang voor het beschrijven van de grondwaterdiensten en grondwateropgaven in de verschillende delen van Nederland en de daaraan gerelateerde oplossingsstrategieën. Kaartbeelden op nationale schaal geven een overzicht van grondwaterdiensten, grondwateropgaven en oplossingsmogelijkheden in Nederland. Daarnaast worden beschikbare kentallen gegeven wat betreft de opgaven en oplossingen om een beeld te schetsen van de omvang van de problematiek en de kansen voor verbetering. In factsheets is voor ieder van de gebiedstypen een meer gedetailleerd overzicht gegeven van de grondwater-diensten, grondwaterkarakteristieken van het natuurlijk systeem, de gebiedsspecifieke opgaven en oplossingsmogelijkheden en bijbehorende aandachtspunten. Hieruit komt naar voren dat, ondanks de huidige opgaven, het grondwatersysteem goede kansen biedt als bron en buffer in tijden van watertekort en -overschot. Om deze kansen te benutten is het belangrijk dat landgebruik en ruimtelijke ordening beter worden afgestemd op het natuurlijke grondwatersysteem. Tijdens het opstellen van deze aanzet tot een nationaal grondwaterperspectief kwamen een aantal gebiedsoverstijgende aandachtspunten naar voren: • Klimaatverandering vergroot de opgaven en maakt oplossingen complexer. • Voor verbetering van de toestand van het grondwater moeten oplossingen worden genomen in samenhang met aanpassingen in het landgebruik, ruimtelijke ordening en vraagstukken rondom zoetwaterbeschikbaarheid vanuit het hoofdwatersysteem. - Beter integraal inzicht in brede maatschappelijke kosten en baten op de (middel)lange termijn en op regionale schaal van het al dan niet doorvoeren van bepaalde oplossingen en keuzes kan hieraan bijdragen. • Om grondwaterdoelen te behalen zijn duidelijkere kaders en normen of richtlijnen nodig. Het gaat daarbij om bronaanpak verontreinigingen, afweging grondwaterkwantiteit versus grondwaterkwaliteit, afweging droogte/verdroging versus wateroverlast, en beter inzicht en beleid op grondwateronttrekkingen. • Stedelijk gebied verdient extra aandacht want is - in de huidige vorm - erg gevoelig voor veranderingen van het grondwaterregime als gevolg van klimaatverandering en/of maatregelen gericht op verbeteren van het grondwatersysteem op gebiedsschaal. • Beschouw het grondwater als een systeem: het grondwater in verschillende gebiedstypen en systemen is met elkaar verbonden en opgaven en oplossingen in een gebied(stype) beïnvloeden het grondwatersysteem in omliggende gebieden. • Regionaal of lokaal opgedane ervaring en expertise kan mogelijk toepasbaar worden gemaakt voor andere delen van Nederland, bijvoorbeeld in de vorm van handreikingen en/of tools. • Voor het ontwikkelen van een gezamenlijk Grondwaterperspectief kan worden voortgebouwd op succesvolle regionale samenwerkingsverbanden en geleerde lessen vanuit gebiedsprocessen. Het adresseren van deze gebiedsoverstijgende aandachtspunten is cruciaal om te komen tot een grondwatersysteem dat duurzaam in balans is met (toekomstige) gebiedsfuncties/ landgebruik en andere aspecten van het bodem- en watersysteem. Dit rapport geeft een beeld van opgaven en mogelijke oplossingen voor de verschillende gebieden. Een volgende stap is concretiseren van de doelen en het genereren van een totaalbeeld (of een set aan mogelijke beelden) van de kansen en consequenties op het gebied van waterbeschikbaarheid, watervraag en ruimtegebruik in verschillende delen van Nederland.