Klimaatdreigingen, bijbehorende cascade-effecten en gevolgen voor crisisrespons

Het klimaat verandert snel. Weersextremen zoals hitte en langdurige droogte komen steeds vaker voor en worden heviger. Daardoor nemen verstoringen door extreme omstandigheden toe, wat onze samenleving steeds meer onder druk zet. Wanneer klimaatdreigingen als hitte, droogte of natuurbranden gelijktijdig optreden, kunnen de effecten elkaar versterken. Daarnaast kunnen cascade effecten ontstaan, zoals uitval van stroom of telecom, mobiliteitsproblemen en druk op de zorg, die meerdere sectoren en regio’s tegelijk raken. Er is in toenemende mate operationele en bestuurlijke aandacht voor uitdagingen rond weerbaarheid, klimaatverandering, extreem weer en nationale veiligheid. In 2024 voerde Deltares een studie uit waarin knelpunten in de crisisrespons in relatie tot extreem weer en klimaatdreigingen werden beschreven. Deze studie liet zien dat toekomstige crises complexer en vaker meervoudig kunnen zijn, bijvoorbeeld door incidentstapeling en cascade-effecten. Uit die studie bleek dat de partijen betrokken bij de crisisrespons behoefte heeft aan duidelijke coördinatie bij regio-overstijgende crises, inzicht in afhankelijkheden van vitale sectoren en prioritering bij schaarste. De resultaten benadrukten het belang van kennisontwikkeling en oefening om adequaat te anticiperen op langdurige en acute crises. Om deze reden heeft het programma Klimaatveiligheid aan Deltares, TNO en NIPV gevraagd kennis te ontwikkelen en verdiepend onderzoek te doen naar hoe de crisisrespons in Nederland beter voorbereid kan zijn op een combinatie van langdurige en acute klimaatdreigingen, cascade-effecten, incidentstapelingen en schaarste. Onderzoeksvragen De centrale vraag in deze studie luidt: Hoe beïnvloeden cascade-effecten door klimaatdreigingen de bovenregionale crisisrespons op operationeel niveau? De deelvragen richten zich op: • Welke cascade-effecten en causale verbanden ontstaan door klimaatdreigingen? • Welke schaarstevraagstukken volgen hieruit? • Tot welke bestuurlijke en operationele dilemma’s leiden deze effecten? • Wat vragen deze dilemma’s van gezamenlijke crisisrespons? Aanpak Deze studie combineert literatuuronderzoek met een doorleefsessie waarin een scenario van langdurige droogte, extreme hitte en natuurbrand is toegepast. Dit scenario bouwt voort op bestaande scenario’s en inzichten uit eerdere studies. De methode van dilemma-denken is gebruikt om knelpunten en afwegingen zichtbaar te maken, gericht op vermogens die onder druk komen door schaarste en cascade-effecten. Op basis hiervan is een aantal belangrijke aandachtspunten, lessen en aanbevelingen opgesteld. Belangrijkste aandachtspunten en lessen De inzichten uit de doorleving in de context van bestaande literatuur en studies maken duidelijk dat klimaatdreigingen nieuwe vormen van complexiteit introduceren in de crisisrespons. Klimaatdreigingen kunnen resulteren in complexe crises door hun geografische omvang, mogelijke incidentstapeling, gelijktijdigheid, duur en (on)voorspelbaarheid. De crises die hierdoor ontstaan kunnen eveneens complex zijn, omdat ze kenmerken bevatten van zowel langdurige crises als flitsincidenten, die bovendien gelijktijdig kunnen optreden. Waar traditionele crises vaak als afgebakend en beheersbaar worden gezien, leiden klimaatgerelateerde dreigingen tot langdurige, mogelijke onbeheersbare systeemstress, acute incidenten en onverwachte cascade-effecten. Deze gelijktijdige dynamiek vergroot de kwetsbaarheid van vitale processen, maakt afhankelijkheden zichtbaarder en legt structurele druk op crisisorganisaties. De doorleefsessie laat zien dat niet alleen de operationele uitvoering, maar ook bestuurlijke regie, communicatie en besluitvorming onder druk komen te staan wanneer meerdere regio’s tegelijkertijd worden getroffen. Dit leidt tot dilemma’s over verantwoordelijkheid, opschaling, bijstand en eenduidige risicocommunicatie. Ten gevolge van klimaatdreigingen kunnen daarnaast cascade-effecten ontstaan. Cascade-effecten vergroten de complexiteit van incidentbestrijding en crisisrespons doordat vitale functies en ketens sterk van elkaar afhankelijk zijn. Uitval in één keten, zoals energie, werkt direct door via cascade-effecten naar zorg, telecommunicatie en mobiliteit en meer. Cascade-uitval kan leiden tot grote maatschappelijke impact, niet alleen voor burgers, maar ook voor bedrijven. Deze effecten worden versterkt door een just-in-time economie. Daarbij komt dat schaarste aan personeel, middelen en infrastructuur een structureel karakter krijgt in situaties waarin hitte, droogte, natuurbrand of andere extremen langdurig aanhouden. Dit stelt hulpdiensten, overheden en vitale sectoren voor lastige keuzes over prioritering, continuïteit en samenwerking. Deze schaarste wordt versterkt door cascade-effecten en incidentstapeling, waardoor vermogens, zoals het vermogen om mensen of middelen te verplaatsen of meerdere incidenten tegelijkertijd te beheersen, onder druk komen te staan. De ervaringen uit het scenario dat centraal stond in de doorleefsessie, benadrukken dat bestaande plannen en werkwijzen niet altijd zijn toegerust op deze samengestelde omstandigheden. De belangrijkste aandachtspunten en lessen die in dit onderzoek naar voren zijn gekomen, laten zien dat een gezamenlijke benadering essentieel is om voorbereid te zijn op meervoudige klimaatdreigingen. Ze benadrukken de noodzaak om afhankelijkheden tussen sectoren expliciet te maken, om scenario’s te gebruiken als leidraad voor handelingsperspectief en om realistische keuzes te maken in tijden van schaarste. De hieronder geformuleerde lessen kunnen daarmee gebruikt worden voor vervolgonderzoeken en -activiteiten rondom het vergroten van de weerbaarheid van samenleving, sectoren, crisisrespons en bestuur rekening houdend met toekomstige klimaatrisico’s. Stapeling van klimaatdreigingen vergroot systeemkwetsbaarheid Weersextremen kunnen de complexiteit van de crisisrespons vergroten door hun schaal, duur en mogelijke gelijktijdigheid. Combinaties van klimaat-gerelateerde dreigingen zoals hitte, droogte en natuurbrand, kunnen elkaar versterken en hebben zowel kenmerken van langdurige crises als van acute incidenten. Dit legt extra druk op (vitale) infrastructuur, hulpdiensten, gezondheidszorg en communicatie, waardoor het vermogen om de taken uit te voeren mogelijk wordt beperkt. Les: Combinaties van klimaatdreigingen vergroten systeemkwetsbaarheid van vitale sectoren en hulpdiensten Noodzaak van een integrale benadering bij klimaatdreigingen Uit de doorleving van het scenario rondom extreme droogte en hitte blijkt dat de huidige voorbereiding op en aanpak van klimaatdreigingen nog niet voldoende integraal wordt opgepakt. Organisaties benaderen risico’s en plannen veelal per incidenttype en vanuit hun eigen verantwoordelijkheden en discipline. Daarbij zijn afhankelijkheden tussen organisaties en vitale processen zoals mobiliteit, zorg en communicatie vaak niet goed zichtbaar. Dit beperkt de robuustheid van bestaande plannen en belemmert de afstemming tussen partijen. Klimaatdreigingen zoals langdurige droogte en hitte vragen om een gezamenlijke, flexibele aanpak, waarbij scenariodenken en vroegtijdige prioritering en communicatie centraal staan. Les: Organisaties werken voornamelijk vanuit eigen verantwoordelijkheden; afhankelijkheden blijven onzichtbaar Les: Klimaatdreigingen worden nog niet integraal benaderd. Veel plannen richten zich ook nog op afzonderlijke crisistypen. Vervagende grenzen en complexe communicatie bij klimaatdreigingen Als gevolg van klimaatdreigingen kunnen gelijktijdige en langdurige effecten ontstaan op verschillende schaalniveaus. Lokale incidenten stapelen zich op tot regionale en landelijke uitdagingen, waardoor traditionele grenzen tussen verantwoordelijkheden vervagen. Het beslismoment voor opschaling en prioritering bij klimaatdreigingen is vaak lastig te bepalen. Dat leidt tot uiteenlopende verwachtingen over wie het voortouw neemt en wanneer en op welke manier landelijke regie nodig is. Deze onduidelijkheid vergroot de druk op samenwerking en besluitvorming, juist op momenten dat snelheid en consistentie cruciaal zijn. Daarbij zorgt een complexe klimaatdreiging niet alleen voor operationele uitdagingen, maar ook voor politieke en maatschappelijke druk, met risico op sociale onrust. In zulke situaties is heldere en eenduidige communicatie naar de samenleving essentieel om tegenstrijdige berichten en verwarring zoveel mogelijk te voorkomen. Tegelijkertijd blijkt het moeilijk om vast te stellen wie, wanneer en wat communiceert en blijken de verwachtingen hierover richting landelijke partijen groot. Les: De verantwoordelijkheden van lokale, regionale en landelijke partners zijn onduidelijk bij complexe incidenten op verschillende schaalniveaus; daardoor ontstaan onrealistische verwachtingen rondom gezamenlijke besluitvorming, opschaling, prioritering en handelen. Les: Eenduidige crisiscommunicatie vanuit de overheid bij klimaatdreigingen is cruciaal om sociale onrust te beperken. Structurele schaarste vraagt om scherpe keuzes en gedeelde verantwoordelijkheid Bij langdurige en complexe crises, zoals die veroorzaakt door klimaatdreigingen, ontstaat niet alleen een tijdelijk tekort, maar een structurele schaarste aan personeel, middelen en infrastructuur. Deze schaarste wordt versterkt wanneer cascade-effecten en incidentstapelingen optreden, waardoor hulpverleningscapaciteit sneller uitgeput raakt dan in traditionele scenario’s. Uit de gesprekken tijdens de doorleving is gebleken dat het vermogen om altijd volledige hulpverlening te bieden, in de toekomst niet meer altijd haalbaar is. Crisisorganisaties zullen dan vaker moeten accepteren dat niet alles opgelost kan worden. Les: Structurele schaarste aan personeel, middelen en infrastructuur vraagt om scherpe keuzes in en prioritering van inzet van hulpverleningscapaciteit. Grootschalige klimaatdreigingen kunnen mobiliteitsproblemen veroorzaken Grootschalige klimaatdreigingen (zoals natuurbranden, wateroverlast of overstromingen) kunnen leiden tot mobiliteitsproblemen. De bereikbaarheid van gebieden en het transport van mensen en goederen zijn essentieel voor hulpverlening, bevoorrading en eventuele evacuaties. Bij extreme omstandigheden is het aannemelijk dat wegen en spoorwegen (tijdelijk) minder toegankelijk zijn of worden afgesloten. Tegelijkertijd blijkt dat crisisplannen niet altijd rekening houden met beperkte bereikbaarheid. Voor veel vitale functies is daarnaast ook fysieke toegang nodig om reparaties uit te voeren en storingen te verhelpen. Hieruit ontstaat ook noodzaak voor scherpe keuzes: wanneer herstel van vitale functies prioriteit krijgt, is niet duidelijk welke functie als eerste moet worden hersteld. Les: Mobiliteitsproblemen beperken hulpverlening en evacuatie bij grootschalige dreigingen Zelfredzaamheid verbreden en integreren van klimaatdreigingen in crisisrespons Zowel de vervagende grenzen tussen verantwoordelijkheden als structurele schaarste, zorgen ervoor dat crisisorganisaties niet langer altijd alles zelf kunnen doen: grootschalige en complexe klimaatdreigingen vragen om inzet van burgers, bedrijven en andere partners. Daarnaast is bij grootschalige crises niet vanzelfsprekend dat hulp en bijstand uit overige regio’s en landelijke partijen beschikbaar komt. Deze realiteit vraagt om een aanpassing in de samenleving: het loslaten van de gedachte dat overheden en hulpdiensten alles zelf kunnen doen, maar ook hoe we de rol van crisisbeheersing in de maatschappij wordt gezien. Actieve samenwerking met burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties wordt cruciaal om weerbaarheid te vergroten. Dit vereist niet alleen praktische afspraken, maar ook een herdefiniëring van rollen en verantwoordelijkheden, zodat gedeelde verantwoordelijkheid niet vrijblijvend is, maar ingebed in crisisbeheersing. Daarnaast vragen de toenemende dreigingen ook een mate van samenredzaamheid. Het overheidsadvies om ten minste 72 uur zelfredzaam te zijn is belangrijk om de eerste kritieke uren in een crisis voor zichzelf te kunnen zorgen. Dit is nog niet vanzelfsprekend. Tegelijkertijd roept dit ook de vraag op wat er na deze 72 uur van burgers en organisaties verwacht wordt. Les: Actieve samenwerking met burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties wordt cruciaal om weerbaarheid te vergroten. Les: Het vragen en krijgen van hulp en bijstand bij grootschalige crises is niet vanzelfsprekend Les: Het uitgangspunt van 72 uur zelfredzaamheid wordt verondersteld, maar is niet vanzelfsprekend: wat gebeurt er na 72 uur? Aanbevelingen De overwegingen, aandachtspunten en lessen geven richting voor vervolg. Om te begrijpen welk handelingsperspectief geboden kan worden, is in deze studie een aantal aanbevelingen opgesteld: 1. Maak gevolgen van klimaatdreigingen expliciet voor de crisisrespons Er wordt aanbevolen om voor specifieke klimaatextremen na te gaan welke gevolgen deze hebben voor de crisisrespons en wat mogelijk handelingsperspectief kan zijn. Hierbij is het van belang om de gevolgen van een crisis te koppelen aan de responsfase, omdat na-effecten doorgaans nog voortduren wanneer de klimaatdreiging zelf al verdwenen is. Dit maakt knelpunten zichtbaar, bijvoorbeeld in herstelprocessen die ook na afloop van een dreiging tijd en middelen vragen. Daarnaast is het zinvol om te onderzoeken of er parallellen te trekken zijn met andere typen klimaatrisico’s. 2. Ontwikkel strategieën voor langdurige en moeilijk te voorspellen klimaatrisico’s De duur en (on)voorspelbaarheid van klimaatdreigingen bepalen in hoge mate welke inzet en beslissingen nodig zijn. Langdurige situaties zoals droogte of hitte vragen om flexibiliteit in personeel, materieel en grondstoffen en om strategieën die rekening houden met langdurige belasting. Tegelijkertijd moet er worden nagedacht over handelingsperspectieven voor dreigingen die lastig te voorspellen zijn, zoals natuurbranden, zodat ook in situaties met onzekerheid een robuuste respons mogelijk blijft. 3. Heb aandacht voor sociale ongelijkheid Extreme weersomstandigheden vergroten bestaande verschillen in kwetsbaarheid. Bepaalde groepen, zoals ouderen of bewoners van slecht geïsoleerde wijken, lopen extra risico of zijn minder veerkrachtig en ervaren hierdoor mogelijk grotere gevolgen. Het is daarom essentieel om sociale ongelijkheid expliciet te mee te nemen bij voorbereidingen en responsstrategieën. Door sociaal kwetsbare groepen tijdig te identificeren en gerichte beschermingsmaatregelen te treffen, kan worden voorkomen dat klimaatdreigingen leiden tot onevenredige effecten binnen de samenleving.