5 jaar na de overstromingen van 2021: dit hebben we geleerd
In juli 2021 werd Zuid-Limburg getroffen door een uitzonderlijke hoeveelheid neerslag. Beken en rivieren traden buiten hun oevers, woningen en bedrijven liepen onder water en infrastructuur raakte beschadigd. In België en Duitsland waren de gevolgen zelf nog groter en vielen er slachtoffers. Nu, 5 jaar later, is beter bekend hoe deze gebeurtenis kon ontstaan, hoe watersystemen reageerden en welke lessen we hieruit kunnen trekken.
Extreem weer met grote gevolgen
De overstromingen werden veroorzaakt door een, voor deze regio, uitzonderlijk groot neerslagsysteem. In een gebied ter grootte van ongeveer de helft van Nederland viel meer dan 110 millimeter regen in minder dan drie dagen. Lokaal viel zelfs meer dan 200 millimeter in twee dagen.
Juist de combinatie van extreme neerslag en een groot getroffen gebied maakte de gebeurtenis zo ontwrichtend. Na de overstromingen onderzocht Deltares hoe de watersystemen in de stroomgebieden van de Geul, Geleenbeek en Roer ieder op hun eigen manier reageerden op deze uitzonderlijke omstandigheden.
De overstromingen van 2021 laten zien hoe belangrijk het is om naar het hele watersysteem te kijken.
"De overstromingen van 2021 laten zien hoe belangrijk het is om naar het hele watersysteem te kijken. Extreme neerslag raakt niet alleen een beek of rivier, maar complete stroomgebieden. Door beter te begrijpen hoe water zich door een gebied beweegt, kunnen we maatregelen nemen die de gevolgen van toekomstige overstromingen beperken," zegt Nathalie Asselman, expert waterveiligheid bij Deltares.
Uit het onderzoek bleek ook hoe belangrijk de natuurlijke sponswerking van het landschap is. Bodems, graslanden en bossen kunnen grote hoeveelheden water vasthouden en vertraagd afvoeren. Het is belangrijk om de bestaande sponswerking van de bodem te behouden en uit te breiden.
Ook maatregelen zoals meer ruimte voor waterberging, een natuurlijke inrichting van beekdalen en het verminderen van verhard oppervlak helpen om rivierafvoeren en waterstanden te verlagen. De analyses onderstrepen bovendien het belang van water en bodem als uitgangspunt bij ruimtelijke inrichting. Niet alle wateroverlast is te voorkomen, maar door rekening te houden met de natuurlijke eigenschappen van een gebied kunnen risico's wel worden verkleind.
Niet alleen een Limburgs vraagstuk
Deltares onderzocht ook wat er zou gebeuren als een vergelijkbaar neerslagsysteem boven andere delen van Nederland zou vallen, bijvoorbeeld in Zuid-Holland. Met bovenregionale stresstesten is in kaart gebracht waar water zich ophoopt, waar afvoersystemen tekortschieten en waar cascades van problemen kunnen ontstaan. Ook andere regio’s in Nederland zijn kwetsbaar voor extreme neerslag.
In laaggelegen poldergebieden kan water langdurig blijven staan omdat gemalen zulke hoeveelheden water niet snel genoeg kunnen afvoeren. In vrij afwaterende gebieden kunnen beken en kleine rivieren juist snel buiten hun oevers treden. De gevolgen kunnen groot zijn. Wegen, spoorverbindingen, tunnels en vitale voorzieningen kunnen uitvallen, terwijl hulpdiensten moeilijker toegang krijgen tot getroffen gebieden. In sommige scenario's loopt de schade op tot meer dan een miljard euro.
Water houdt zich niet aan grenzen
Het hoogwater van 2021 herinnerde ons er ook weer aan dat water zich niets aantrekt van gemeente-, provincie- of landsgrenzen. Wat stroomopwaarts gebeurt, kan tientallen kilometers verderop gevolgen hebben.
Dat benadrukt het belang om bij het nemen van maatregelen het complete stroomgebied te beschouwen, in plaats van alleen het eigen gebied van een beheerder of overheid. Dat benadrukt het belang van samenwerking over de lands- en regiogrenzen.
Internationale samenwerking
De gebeurtenissen van 2021 vormden mede de aanleiding voor het samenwerkingsprogramma JCAR ATRACE. Binnen dit programma werkt Deltares samen met Europese kennisinstellingen en overheden aan beter gedeeld inzicht in overstromings- en droogterisico's in grensoverstijgende regionale stroomgebieden.
Tijdens een internationale workshop in België en Duitsland in april dit jaar deelden wetenschappers, bestuurders en praktijkprofessionals ervaringen met herstel na overstromingen.
Daarbij werd opnieuw duidelijk dat herstel niet alleen draait om infrastructuur en gebouwen, maar vooral om mensen en gemeenschappen die hun leven weer moeten opbouwen.
Ook bleek hoe belangrijk (maar ook hoe complex) het is om herstelmaatregelen te benutten om gebieden beter voor te bereiden op toekomstige extremen: 'build back better'.
Beter voorbereid op de toekomst
De afgelopen 5 jaar hebben geleid tot nieuwe kennis over extreme neerslag, verbeterde voorspellingssystemen, bovenregionale stresstesten en een beter begrip van herstelprocessen. Ook is meer aandacht ontstaan voor extreme gebeurtenissen met een kleine kans, maar potentieel grote maatschappelijke gevolgen.
De belangrijkste les blijft dat extreme neerslag niet volledig te voorkomen is, maar met betere waarschuwingen, slimme ruimtelijke keuzes, samenwerking binnen en over stroomgebieden heen én meer bewustwording bij inwoners, bedrijven en overheden kunnen de gevolgen wel aanzienlijk worden beperkt.
