Klimaatbestendig Nederland vraagt keuzes

Download de samenvatting en bevindingen

Afwegingen voor klimaatadaptatie

Er zijn veel mogelijkheden om de gevolgen van klimaatverandering te beperken. Het rapport onderscheidt twee richtingen:

• Intensiveren: focus op technische en vaak lokale maatregelen, zoals airco’s, zonwering en versterking van infrastructuur (bijvoorbeeld dijken en wegen). Deze bieden op korte termijn een oplossing, maar het is de vraag of ze op langere termijn voldoende zijn. Ze kunnen bovendien ongelijkheid vergroten en vragen extra energie en geld.
• Transformeren: focus op aanpassingen in de inrichting van Nederland, zoals meer groen en water in steden en aanpassing van landgebruik. Deze aanpak biedt structurele oplossingen, maar vraagt grote veranderingen, langetermijninvesteringen en een meer sturende vorm van governance.

Het onderzoek laat zien dat een combinatie van beide richtingen nodig is om Nederland weerbaarder te maken. Deltares werkte de twee adaptatierichtingen uit en beoordeelde ze op de thema’s waterveiligheid, zoetwatervoorziening, infrastructuur, waternatuur en natuurbranden.

Uit deze uitwerking blijkt dat enige mate van transformatie noodzakelijk is. Dat vraagt om ruimtelijke oplossingen en om maatregelen die gericht zijn op het beperken van gevolgen. Deze keuzes vereisen bovendien een gebiedsoverstijgende én risico-overstijgende blik. Wat in het ene gebied wordt besloten, heeft namelijk effect op andere gebieden. En maatregelen die één klimaatrisico verminderen, kunnen weer invloed hebben op andere risico’s.

Waterveiligheid

Dijkversterkingen verkleinen de kans op grootschalige overstromingen. Maar door extremere neerslag, hogere rivierafvoeren en zeespiegelstijging blijft waterveiligheid een grote opgave. Als er in de ruimtelijke inrichting onvoldoende rekening wordt gehouden met wateroverlast en overstromingsgevaar, neemt de kwetsbaarheid van de samenleving toe.

Naast bescherming (zoals dijken en pompen) zijn gevolgbeperkende maatregelen nodig: anders of elders bouwen, voorbereid zijn op uitval van energie en transportroutes en sneller kunnen herstellen na een overstroming. Ook is regio-overstijgend denken steeds belangrijker.

Karin de Bruijn, overstromingsexpert bij Deltares: “Het is belangrijk dat we naast bescherming ook maatregelen nemen om schade en ontwrichting te beperken. Door gevolgbeperkende maatregelen ook mee te nemen in de ruimtelijke inrichting vergroten we de maatschappelijke weerbaarheid van ons land”.

Zoetwaterbeschikbaarheid

De afhankelijkheid van wateraanvoer uit het hoofdwatersysteem en het grondwatersysteem groeit. Daardoor nemen de gevolgen van droogte voor landbouw, natuur, industrie, gebouwen en infrastructuur toe.

Naast technische maatregelen om aanvoer te vergroten en water efficiënter te verdelen, zijn ruimtelijke maatregelen nodig die de afhankelijkheid van aanvoer verminderen. Dit vraagt keuzes over waar en met welke kwaliteit land en watergebruik wordt gefaciliteerd, en waar meer verzilting, verdroging of vernatting kan worden geaccepteerd.

Marjolein Mens, zoetwaterexpert bij Deltares: "Als het beleid volledig zou richten op ‘Transformeren’ dan kan de watervraag flink teruggebracht worden. Dit vergt wel grote aanpassingen van vooral landbouw en natuur, die echter goed samengaan met de landbouwtransitie en biodiversiteitsbeleid”.

Als het beleid volledig zou richten op ‘Transformeren’ dan kan de watervraag flink teruggebracht worden.

Marjolein Mens, zoetwaterexpert Deltares

Infrastructuur

Droogte, grootschalige neerslag en overstromingen veroorzaken toenemende risico’s voor vaarwegen, wegen en spoor. Adaptatie is mogelijk, maar vraagt strategische keuzes tussen onderhoud (laten functioneren zoals ontworpen), renovatie (geschikt maken voor toekomstig klimaat) en systeemmaatregelen (overstappen op andere routes of modaliteiten).

Ook aanpassing door gebruikers, zoals ander voorraadbeheer of thuiswerken, blijft noodzakelijk. Daarmee verschuift het accent van klimaatbestendige infrastructuur naar klimaatbestendig transport.

Waternatuur

Door klimaatverandering neemt de druk op waternatuur verder toe. Opwarming, veranderingen in neerslag en zeespiegelstijging leiden tot verstoringen zoals algenbloei, zuurstoftekort, verdroging, veranderende stroming, stratificatie en zoutindringing.

Ruimtelijke en systeemgerichte maatregelen die natuurlijke processen meer ruimte geven, aangevuld met lokale technische ingrepen, zijn nodig om ecosystemen toekomstbestendig te maken.

Natuurbranden

Natuurbranden vormen een groeiend risico voor volksgezondheid, kwetsbare ecosystemen en vitale infrastructuur. Door klimaatverandering worden ze frequenter, groter en treden ze vaker gelijktijdig op. Natuurbrandbestrijding alleen is niet genoeg.

Aanvullende maatregelen zijn nodig om cascade-effecten te voorkomen, bijvoorbeeld door in gebiedsinrichting rekening te houden met de ligging en bescherming van vitale infrastructuur.

Ingrijpende keuzes

Het rapport benadrukt dat Nederland voor ingrijpende keuzes staat. Volledige bescherming tegen klimaatrisico’s is niet mogelijk. Het rapport waarschuwt dat als klimaatadaptatie niet wordt meegenomen in de grote investeringen die de komende jaren gepland staan, de toekomstige schade en kosten aanzienlijk hoger uit kunnen vallen.

Door nu rekening te houden met klimaatrisico’s kunnen adaptatieopgaven worden gecombineerd met woningbouw, natuurherstel, de landbouwtransitie en de energietransitie.

Betrokken kennisinstellingen

Het PBL-rapport kwam tot stand dankzij bijdragen van de kennisinstellingen Deltares, KNMI, RCE, RIVM, TNO, TU Delft, WUR, CAS en ORG-ID.

Meer informatie

Op de website van PBL is het volledige rapport ‘Voorbij de risico’s: keuzes voor een klimaatbestendige leefomgeving’ te downloaden. De onderliggende Deltares rapporten vind je hier:

• Deltares rapport over Waterveiligheid
• Deltares rapport over Waterbeschikbaarheid
• Deltares rapport over Infrastructuur
• Deltares rapport over Waterkwaliteit / waternatuur
• Deltrares rapport over Natuurbranden