Van bron tot gebruiker: hoe chemische stoffen via het riool in ons water belanden

Deltares onderzoekt routes, risico’s en oplossingen voor drie RWZI’s in Zuid-Nederland

Deltares onderzocht samen met een consortium bij drie RWZI’s in het zuiden van Nederland hoe deze stoffen zich verplaatsen vanaf de bron via de RWZI, tot de plekken waar watergebruikers mogelijk effecten ondervinden. De consortiumpartners zijn: RIWA-Maas, Schone Maaswaterketen, KWR, Evides Waterbedrijf, Evides Industriewater, DOW Benelux B.V., Provincie Noord-Brabant, VU, WUR, RUN.

Hoe bewegen stoffen door het watersysteem?

Voor de RWZI’s Heeswijk-Dinther, Heugem en Bath brachten we de route van het gezuiverde afvalwater in kaart: hoe het water zich verspreid, welke stoffen meekomen en wat daarvan de gevolgen zijn voor de ontvangende wateren, in dit geval de Maas en de Westerschelde. Deze RWZI’s zijn onder andere interessant omdat de Maas water levert voor drinkwaterbereiding en de Westerschelde een Natura-2000 gebied is. In de studie door Deltares zijn bestaande waterkwaliteitsdata gebruikt om in grafieken en kaarten inzicht te geven in de verspreiding van de stoffen vanuit de bronnen, via riolen, RWZI’s en kleinere waterlopen naar de Maas en de Westerschelde (rapport verspreiding en effecten).

Om een beeld te krijgen van de route die stoffen nemen, te zien waar ze terecht komen en wie op die plaats het water gebruiken, zijn meerdere partijen langs de routes bij de studie betrokken, onder meer waterschappen, drinkwaterbedrijven, Rijkswaterstaat, provincies, omgevingsdiensten, bedrijven, en andere belangrijke partijen zoals het Maastricht Universitair Medisch Centrum (Maastricht UMC+) bij de RWZI Heugem. Met hen zijn er kaarten gemaakt en uiteindelijk visualisaties van de routes die de stoffen afleggen vanaf de bronnen tot de plaatsen waar mogelijk effecten zijn voor watergebruikers. Daarbij kwamen ook de vragen aan de orde van de watergebruikers en hoe de waterkwaliteit verbeterd kan worden.

Hoe kom je tot een lijst van bekende en onbekende stoffen?

Om verontreinigende stoffen gestructureerd en samenhangend aan te pakken in het watersysteem, is het nodig om meer grip te krijgen op de stoffen die voorkomen in lozingen op de riolen. In de studie van Deltares en KWR is een stappenplan opgenomen dat is gevolgd om tot een stoffenlijst van bekende en onbekende industriële stoffen (suspects) te komen (rapport stoffenlijst). Dit stappenplan is verwerkt in de online beschikbare tool SPOT (Stoffen Prioritering & Opsporing Tool) en helpt niet alleen bij het opstellen bij stoffenlijsten, maar ook bij het achterhalen van mogelijke herkomst van stoffen die gevonden worden in het oppervlaktewater of afvalwater.

Met dit stappenplan is voor elk van de drie RWZI’s een uitgebreide lijst van stoffen gemaakt die via lozingen op riolen in het te zuiveren afvalwater terecht kunnen komen.

Het bleek daarbij lastig om volledige vergunningsgegevens te krijgen. Hulpmiddelen zoals de ZZS Navigator (Zeer Zorgwekkende Stoffen) zijn nuttig maar deze kunnen nog verder ontwikkeld en verbeterd worden.

Overkoepelende conclusies

• RWZI’s verwijderen niet alle stoffen uit het rioolwater, een deel stroomt via het gezuiverde afvalwater naar het oppervlaktewater.
• Klimaat heeft invloed op de waterkwaliteit; droogte en extreme neerslag zorgen voor wisselende waterniveaus. Bij droogte kan de invloed van de stoffen uit gezuiverd afvalwater groter zijn.
• Het is belangrijk dat de omgeving zich bewust is van mogelijke effecten van stoffen uit gezuiverd afvalwater, en in gesprek gaat over hoe de waterkwaliteit verbeterd kan worden. De praat- en systeemkaarten uit de studie kunnen daarvoor gebruikt worden.
• Tot slot viel op dat er over het algemeen zeer weinig meetgegevens beschikbaar zijn van stoffen en hun omzettingsproducten langs de route vanaf de bron via de waterzuivering naar het ontvangende (oppervlakte) water. Dat maakt het moeilijk om de effecten goed te bepalen.

We doen hiervoor de volgende aanbevelingen

• Om vaker maar ook vooral op slimme plekken te meten. Bij bronnen, bij de in- en uitstroom van RWZI’s en benedenstrooms in de waterlopen – inclusief debietmetingen.
• Vergroot de bewustwording met de praatplaten (rapport verspreiding en effecten) en meer meetgegevens, werk samen en deel je kennis (waterschappen, ziekenhuizen, landbouw, industrie, overheden).
• Ken de bronnen van stoffen, spoor ze op. Hiervoor kunnen bestaande tools en informatie worden gebruikt, zoals samengebracht in de SPOT tool (rapport stoffenlijst) .
• Monitor de waterkwaliteit en meet ook bij droogte en omleiding van gezuiverd afvalwater naar waterlopen met weinig water, omdat de concentratie stoffen daar kunnen oplopen.

Wat laten de drie locaties zien?

Heeswijk- Dinther

Deze RWZI verwerkt het afvalwater van huishoudens en meerdere bedrijven in de regio. Lozing van het gezuiverde afvalwater is via kleinere oppervlaktewateren op de Maas. Bij RWZI Heeswijk-Dinther variëren de effecten in het oppervlaktewater van stoffen uit het gezuiverde afvalwater door verschillen in waterverdeling door het jaar heen. Gebruikers van dit water zijn landbouw, recreanten en de drinkwaterwinning. We bekeken de normale situatie en die tijdens droogte in de zomermaanden. Tijdens droge zomers, wanneer het gezuiverde afvalwater wordt omgeleid om de Wambergse beek te voeden, lopen de concentraties het meeste op. Onderweg naar de Maas vindt wel verdunning plaats. Meer details zijn te vinden in het rapport (rapport verspreiding en effecten).

Met de praatplaat over de situatie rond de zuivering, kan met de betrokkenen het gesprek worden aangegaan over mogelijke maatregelen; zoals minder gebruik van verontreinigende stoffen, aanvullende wateraanvoer in droge perioden en goed blijven monitoren van de waterkwaliteit.

Heugem

Deze RWZI verwerkt het afvalwater van huishoudens en van het Maastricht Universitair Medisch Centrum (Maastricht UMC+). Het gezuiverd afvalwater wordt geloosd via een kleine watergang die uitkomt op de Maas. Hier lag de focus op medicijnresten en andere medische stoffen die via het Maastricht UMC+ in de RWZI terechtkomen. Een aantal stoffen zijn gevolgd op hun route, zie hiervoor het rapport (rapport verspreiding en effecten). Deze stoffen belanden in het riool omdat ze niet of maar gedeeltelijk worden afgebroken in de mens. Via het riool en de RWZI komen deze stoffen in het oppervlaktewater terecht. In de RWZI breken ze ook niet of maar gedeeltelijk af. In het oppervlaktewater worden ze verdund en breken soms verder af. Het debiet, de hoeveelheid water in de Maas is vaak bepalend voor concentraties. Dit is dus afhankelijk van droogte en neerslag. Watergebruikers zijn hier vooral natuur, recreanten en drinkwaterbereiding.

Ons advies is om met de praatplaat over verspreiding en effect van medicijnresten in het milieu het gesprek aan te gaan met de verstrekkers en de gebruikers van medicijnen.

Bath

Deze RWZI verwerkt het afvalwater van een grote afvalwaterpersleiding waarop huishoudens en diverse chemische industrieën (o.a. Moerdijk) zijn aangesloten. Het gezuiverde afvalwater wordt geloosd op de Westerschelde. De centrale vraag voor deze locatie is of het gezuiverde afvalwater uit de RWZI bijdraagt aan de verontreiniging van de Westerschelde, een belangrijk natuurgebied. De beschikbare gegevens, zie hiervoor het rapport (rapport verspreiding en effecten), geven aan dat de concentratie van de onderzochte stoffen in de Westerschelde relatief hoog is. De Westerschelde wordt belast door veel andere bronnen. Tegen deze achtergrond valt de bijdrage van de stoffen vanuit de RWZI niet apart op. Het is wel belangrijk om aandacht te hebben voor deze emissies uit de RWZI, want elke extra belasting in een estuarium dat al onder druk staat is relevant voor de waterkwaliteit en het ecosysteem.

De effecten zijn moeilijk te onderzoeken omdat er onvoldoende gegevens beschikbaar zijn van dezelfde stoffen langs het hele traject vanaf de bron tot in de Westerschelde. Wel is het mogelijk de SPOT-methodiek voor het maken van stoffenlijsten (rapport stoffenlijst) te gebruiken om zo de bronnen van bepaalde stoffen in beeld te brengen.

Dit onderzoek is onderdeel van een Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) project genaamd “Integrale aanpak van industriële probleemstoffen in het oppervlaktewater: ‘Van Bron tot Effect’”.