Wijken voor water: Europa doet het vaker dan gedacht
Expert(s) |
Carolien Kraan
Een nieuwe studie van Deltares en de Universiteit van Kiel toont aan dat gecontroleerd terugtrekken voor water - internationaal bekend als managed retreat, waarbij mensen en infrastructuur worden verplaatst uit overstromingsgevoelige gebieden – in Europa veel vaker voorkomt dan tot nu toe werd gedacht. De resultaten van de studie zijn gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Earth’s Future.
Insights From Managed Retreat Projects in Europe
Waar eerdere internationale inventarisaties slechts enkele voorbeelden in Europa noemden, identificeerden de onderzoekers nu 44 projecten in 11 Europese landen. Daarmee blijkt de inzet van managed retreat een veel breder toegepast instrument om ruimte te maken voor water en overstromingsrisico’s te verminderen.
Verschillende vormen van managed retreat
Carolien Kraan (Deltares), Claudia Wolff en Fabia Bade (Universiteit van Kiel) hebben in diverse talen gezocht in academische literatuur, rapporten en krantenartikelen naar voorbeelden van managed retreat in Europa. Dit resulteerde in een veel breder scala aan gevallen dan eerder was geïdentificeerd, met meer dan 8.700 huishoudens in 11 Europese landen, in één geval zelfs meer dan 150 jaar terug.
In de meeste gevallen omvatte het managed retreat het weghalen van huizen, en daarmee het verhuizen van de bewoners. Meestal ging het om kleinschalige gevallen, waarbij slechts enkele huizen gesloopt moesten worden, maar er zijn ook gevallen bekend waarbij hele gemeenschappen moesten verhuizen, bijvoorbeeld in Polen en Frankrijk. In sommige gevallen ging het alleen om het verwijderen of verplaatsen van onbewoond vastgoed. Zo werd in Noord-Denemarken een vuurtoren die te dicht bij de rand van een klif stond op een spoor geplaatst om hem verder landinwaarts te verplaatsen en zo te kunnen behouden.
Factoren van invloed op het proces en uitkomst van managed retreat
De onderzoekers hebben vijf belangrijke factoren onderzocht die het proces en de resultaten van projecten voor managed retreat beïnvloeden:
- de aangeboden compensatie
- de timing van het project
- de betrokkenheid van de getroffen gemeenschap
- het leiderschap van de overheid
- het landgebruik na de terugtrekking
Uit hun analyse bleek dat 'managed retreat'-projecten vaker als succesvol werden gezien wanneer de compensatie adequaat en transparant was, wanneer gemeenschappen vanaf een vroeg stadium en gedurende het hele proces betrokken waren, en wanneer betrouwbaar lokaal leiderschap hielp om de dialoog te onderhouden. Omgekeerd leidden ontoereikende compensatie, gefragmenteerde verantwoordelijkheden en top-down besluitvorming vaak tot conflicten en vertraagden ze de uitvoering.
Carolien Kraan (auteur en klimaatadaptatie-expert bij Deltares): “Managed retreat kan een zeer effectieve vorm van klimaatadaptatie zijn. Het moet echter zorgvuldig worden toegepast, omdat het mensen in de kern van hun leven raakt: hun thuis. We zullen ruimte moeten maken voor water als we ons aanpassen aan de klimaatverandering, en deze studie zet een eerste stap om te begrijpen wat wel en niet werkt bij de implementatie van gecontroleerde terugtrekking in Europa, zodat we, wanneer we managed retreat moeten toepassen, dit op een goede manier doen, met respect voor de getroffen huishoudens.”
Deze studie zet een eerste stap om te begrijpen wat wel en niet werkt bij de implementatie van managed retreat in Europa.
Carolien Kraan (klimaatadaptatie-expert Deltares)
Van reactieve maatregel naar strategische optie
Tegelijkertijd benadrukt de studie een belangrijke lacune: hoewel terugtrekking plaatsvindt, blijft deze beperkt in omvang in vergelijking met het groeiende aantal mensen dat in Europa aan overstromingsrisico's wordt blootgesteld en is deze nog steeds grotendeels reactief, waarbij de meeste Europese initiatieven voor managed retreat pas na grote overstromingen worden geïmplementeerd. Rampen creëren vaak een politiek en maatschappelijk momentum voor actie. Anticiperende planningskaders die terugtrekking als een optie binnen bredere adaptatiestrategieën beschouwen, zijn echter relatief zeldzaam.
"Managed retreat is geen kant-en-klare oplossing", zegt auteur Claudia Wolff van de Universiteit van Kiel. "Het zou echter wel deel moeten uitmaken van het klimaatadaptatieportfolio. Het vooraf voorbereiden van bestuurskaders en participatieprocessen, in plaats van te improviseren na rampen, kan de resultaten voor gemeenschappen verbeteren."
In de meeste gevallen is de herhuisvesting gericht op het helpen van degenen die getroffen zijn door overstromingen en waar beschermende maatregelen niet mogelijk of wenselijk zijn. Er zijn echter enkele gevallen gevonden, onder andere in België en Nederland, waar het doel van het programma voor managed retreat was om een paar mensen te verplaatsen om het overstromingsrisico voor velen aanzienlijk te verminderen. Bijvoorbeeld in Nederland, waar bij de Noordwaard een doorstroomgebied voor tijdens hoogwater werd gecreëerd, wat hielp om een stroomopwaarts gelegen stad te beschermen.
"Managed retreat is geen theoretische, toekomstige optie als laatste redmiddel, het is een praktische realiteit", zegt Carolien Kraan. “Door ervaringen uit het verleden te bestuderen, kunnen we de overstap maken van crisisgedreven verplaatsing naar weloverwogen, rechtvaardige en goed geplande aanpassing. De volgende stap is om beter te begrijpen welke bestuurskaders dit mogelijk maken en hoe ruimte maken voor water deel kan worden van ruimtelijke (klimaat)adaptatie.”
