Zand: gezocht, dood en levend. Ga er verstandig mee om, waarschuwt de VN

Zand dat we gebruiken voor infrastructuur is voorgoed verloren voor natuurlijke diensten. De natuur had honderdduizenden jaren nodig om zand te vormen via geleidelijke, geologische erosieprocessen. Toch verbruiken we zand in een duizelingwekkend tempo van 50 miljard ton per jaar; alleen al het gebruik voor de bouw zal naar verwachting met wel 45 procent stijgen tegen 2060. We winnen het sneller dan het zich kan herstellen – er ontstaat op termijn een zandtekort.

Er is dus vraag naar zand in zowel zijn “dode” als “levende” vorm, maar er is tevens sprake van een directe concurrentie. Om te beslissen of we het moeten winnen of laten liggen, zijn betere gegevens, kartering en monitoring nodig. Het vereist ook meer transparantie in winningsvergunningen, projectgoedkeuringen en financieringsstromen. Op het moment is ongeveer de helft van de baggerbedrijven actief in beschermde mariene gebieden, goed voor 15% van het gebaggerde volume.

Levend zand onmisbaar

Zand biedt ook cruciale leefgebieden voor vissen, schildpadden, vogels, krabben en talloze andere soorten, waardoor de biodiversiteit wordt ondersteund en het ecologisch evenwicht wordt gehandhaafd – wat ook essentieel is voor toerisme en visserij. Het is onmisbaar voor de natuur, voedsel-en waterzekerheid. Door zand in ecosystemen te laten, kan worden bijgedragen aan het behalen van de Kunming–Montreal Global Biodiversity om 30 procent van het land, de wateren en de zeeën (terrestrische, binnenwateren en kust- en mariene gebieden) te behouden en te beheren.

Het vandaag gepubliceerde derde rapport van UNEP over zand en duurzaamheid roept overheden en de industrie op om de essentiële waarde van zand voor ontwikkeling en de natuur te erkennen en overwegingen inzake biodiversiteit volledig te integreren in het zandbeheer. Er is een strategische aanpak nodig voor deze grondstof, die de basis vormt voor onze gebouwde omgeving en economische ontwikkeling en tegelijkertijd de biodiversiteit en ecosysteemdiensten in stand houdt.

Natalia Strigin, co-auteur en expert duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen bij Deltares “Tijdens het werken aan dit rapport merkte ik opnieuw het spanningsveld tussen zand als onmisbare grondstof voor belangrijke sociaal‑economische ontwikkelingen en innovatie, en de bescherming van de basis van ons bestaan: levende ecosystemen en biodiversiteit, die juist afhankelijk zijn van zandbronnen. Dit is geen eenvoudig vraagstuk. Tegelijkertijd lieten de gesprekken tussen auteurs en reviewers zien dat meer samenwerking, en het gezamenlijk bekijken van zandplanning, alternatieve materialen en innovaties, perspectief biedt op een betere balans. Het was een bijzonder verrijkende ervaring om met deze diverse groep experts aan het rapport te werken. Dankzij de brede kennis en expertise konden we de uitdaging van de ‘zandkloof’ – het feit dat we zand sneller winnen dan het zich kan aanvullen – vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Ik hoop dat deze rijkdom aan perspectieven duidelijk naar voren komt in het rapport.”

De zandkloof overbruggen

In Nederland draagt Deltares bij aan het verbeteren van het beheer van zandbronnen door de Nederlandse overheid te ondersteunen met kennis bij de beoordeling en planning van mariene zandbronnen. Deze worden gebruikt voor kustbescherming en als bouwmateriaal. Ons werk is erop gericht om methoden en benaderingen voortdurend te versterken. Daarbij bouwen we aan een diepgaand begrip van de dynamiek van natuurlijke systemen, het functioneren van ecosystemen en de mogelijke cumulatieve effecten van het gebruik van zeezand. Deze kennis gebruiken we om de beschikbare zandbronnen zorgvuldig te beoordelen en om plannen te maken voor verantwoorde winning.

Als Deltares vinden we het belangrijk om onze kennis en expertise te delen en actief samen te werken met partners om de aanbevelingen uit dit rapport te realiseren, zowel in Nederland als internationaal. Ook internationaal zijn gezamenlijke inspanningen nodig om de ‘zandkloof’ te overbruggen. Dat vraagt om een beter inzicht in vraag en aanbod van zand en aanverwante grondstoffen (zoals grind, steenslag en aggregaten) op regionaal, nationaal en mondiaal niveau.

Zonder goed zicht op beschikbaarheid, gebruik en de cumulatieve effecten van zandwinning is duurzaam beheer niet mogelijk. Investeringen in het in kaart brengen van de behoefte aan zandbronnen moeten daarom hand in hand gaan met kennis van natuurlijke systemen. Onderzoek moet niet alleen de directe effecten van winning meenemen, maar ook de cumulatieve gevolgen, met meer aandacht voor biodiversiteit.

Alleen met zo’n inclusieve visie kan zandbeheer recht doen aan de manier waarop zandbronnen bepalen hoe mensen leven: van, maar ook mét, in en als onderdeel van de natuur.

Natalia Strigin, expert duurzaam gebruik natuurlijke hulpbronnen Deltares

“Zand wordt wel eens de onbezongen held van de ontwikkeling genoemd, maar de essentiële rol ervan bij het in stand houden van de natuurlijke diensten waarvan we afhankelijk zijn, wordt nog vaker over het hoofd gezien,” aldus Pascal Peduzzi, directeur van de UNEP Global Resource Information Database in Genève (UNEP/GRID-Geneva). “Zand is onze eerste verdedigingslinie tegen zeespiegelstijging, stormvloeden en verzilting van kustwatervoerende lagen – allemaal gevaren die door klimaatverandering worden verergerd.”

Rapport en instrument duurzaam zandbeheer

Het rapport, dat is geschreven door 27 deskundigen uit de hele wereld, sluit af met concrete beleidsmaatregelen en een beoordelingsinstrument ter ondersteuning van een duurzamer zandbeheer op lokaal, nationaal en regionaal niveau (Marine Sand Watch). Of het nu gaat om ontwikkeling of de natuur, het rapport maakt duidelijk dat zand een essentiële grondstof is voor onze toekomst; we moeten er verstandig mee omgaan en het zorgvuldig gebruiken.

Over het Milieuprogramma van de VN

Het Milieuprogramma van de VN is de toonaangevende mondiale stem op het gebied van het milieu. Het programma biedt leiderschap en stimuleert partnerschap bij de zorg voor het milieu door landen en volkeren te inspireren, te informeren en in staat te stellen hun levenskwaliteit te verbeteren zonder die van toekomstige generaties in gevaar te brengen.