Zwolle test de watercirculaire wijk

Nederland is ingericht op het snel afvoeren van water. Dat principe staat onder druk, nu extreme droogte en hevige neerslag elkaar sneller afwisselen. Dit leidt in bestaande wijken steeds vaker tot problemen: wateroverlast, verdroging, verslechterende waterkwaliteit én een stijgende watervraag.

Vertraging dreigt

Zonder extra maatregelen is het onmogelijk alle nieuw te bouwen woningen en gebieden waar stedelijke uitbreiding plaatsvindt op tijd van drinkwater te voorzien. Tegelijkertijd staan veel naoorlogse wijken voor een grote herontwikkelingsopgave, niet alleen wat betreft de woningen, ook van de riolen, leidingen en openbare ruimte.

Als deze investeringen niet slim worden gecombineerd, dreigt vertraging van zowel verduurzaming als woningbouw. Zwolle kiest ervoor om deze opgaven integraal aan te pakken, in het programma Regiolab Wijk van Morgen.

Verbinden

De proeftuin Watercirculaire Wijk draagt bij aan dat programma. In dit TKI (Topconsortia voor Kennis en Innovatie)-project uit het programma Innovatie en Opschaling Woningbouw (IOP), ontwikkelen bedrijven, kennisinstellingen en overheden samen kennis om de woningbouw te versnellen.

Deltares is penvoerder van de Watercirculaire Wijk en combineert kennis van hydrologie, watersystemen en modellering met een fysieke testomgeving op de Makersfabriek in Zwolle en in een Living Lab Watercirculaire wijk Hogenkamp.

Watermachine

Deltares ontwikkelt de kennis die nodig is voor het ontwerp en business case van de watercirculaire wijk en voor de praktijkinnovatie de 'watermachine': een slim watersysteem dat regen-, grond-, oppervlakte- en afvalwater integraal benut. Zo kan water uit natte perioden worden vastgehouden voor droge tijden, en neemt de afhankelijkheid van drinkwater af.

Daarnaast verbindt Deltares onderzoek, beleid en uitvoering. Door te werken in de combinatie van een fysieke testomgeving en in een echte wijk, niet alleen achter de tekentafel, wordt zichtbaar wat technisch, bestuurlijk en financieel haalbaar is, en waar knelpunten zitten in regelgeving of organisatie.

Wijkverbeterplan

De proeftuin levert een uitvoeringsplan op voor de Watercirculaire Wijk met daarin - naast de watermachine - een watercirculair wijkverbeterplan voor Hogenkamp, met een business case voor het toevoegen van woningen in de herstructurering van een naoorlogse wijk met een generieke, opschaalbare aanpak.

Nederland heeft het water altijd willen beheersen en afvoeren. Wat we nu willen, is het omarmen als waardevolle grondstof en rond laten stromen.

Nanco Dolman, projectleider Watercirculaire Wijk en expert waterrobuuste steden Deltares

Water als structurerend principe

Nieuw is dat water niet langer een randvoorwaarde is, maar een structurerend principe voor wijkontwikkeling. Door water, woningbouw, energie en openbare ruimte samen te ontwerpen, ontstaat een systeemoplossing in plaats van losse maatregelen.

Ook de intensieve rol van bewoners – als mede‑opdrachtgever en mede‑ontwerper – is cruciaal voor opschaling.

Uit onderzoek van Deltares blijkt dat dankzij deze innovaties drinkwaterbesparing kan oplopen tot gemiddeld dertig procent, afhankelijk van het woningtype. In Zwolle-Noord laat de aanpak zien dat renovatie van circa vierhonderd bestaande woningen én de toevoeging van ongeveer 160 tot 450 nieuwe woningen mogelijk wordt, zonder extra druk op het drinkwatersysteem.

Leefbaarheid

Het project is geslaagd als wijken minder wateroverlast ervaren, meer groen hebben en minder afhankelijk zijn van drinkwater, kortom: als bewoners een leefbaardere wijk krijgen. Voor gemeenten moet handelingsperspectief ontstaan om woningbouw en klimaatadaptatie te combineren, terwijl bedrijven en het mkb nieuwe oplossingen kunnen testen en opschalen. Bovendien kunnen landelijke partijen de opgedane kennis gebruiken voor richtlijnen en beleid voor waterzuinige wijken.

Samenwerking als sleutel

In het bredere programma Regiolab Wijk van Morgen werken zestien partners samen: naast Deltares en de gemeente Zwolle zijn dat onder meer de bewonerscoöperatie WijBedrijf Dieze, kennisinstellingen als Hogeschool Windesheim, TNO, Universiteit Twente, ondernemers en regionale partners. Deze samenwerking maakt het mogelijk om technische innovaties te koppelen aan initiatieven van bewoners en businesscases.

Deltares denkt integraal, ik dans door de schalen: voortdurend bewegen tussen het grote systeem en de individuele flat. Als het op de grote schaal leuk is maar bij die VvE niet werkt, heb je het niet goed gedaan.

Koen Weytingh van WijBedrijf Dieze, Zwolle

Opschalen

In het TKI-project wordt tussen voorjaar 2026 en voorjaar 2028 het concept van de Watercirculaire Wijk verder uitgewerkt, getest en gemonitord. De resultaten van het Living Lab in de wijk Hogenkamp worden vertaald naar een wijkverbeterplan. En in combinatie met de testlocatie bij de Makersfabriek wordt een 'uitvoeringsplan proeftuin' opgesteld voor het vervolg, plus richtlijnen voor opschaling die te delen zijn via landelijke netwerken. Daarmee ontstaat een aanpak die niet alleen in Zwolle werkt, maar ook toepasbaar is in andere Nederlandse wijken waar opgaven rond water en woningbouw samenkomen.