Wereldwijd schatgraven naar schaars zoetwater met Zeeuwse zoet-zout kartering

Gepubliceerd: 16 mei 2017

In de provincie Zeeland is op zeer grote schaal, vanuit de lucht en met behulp van een elektromagnetische ‘sigaar’, in kaart gebracht waar het zoete, brakke en zoute grondwater zit, hoeveel miljarden kuub zoet water dat is en op welke diepte het water zich bevindt. Zelfs het bestaan van ‘oud zoet’ is aangetoond. Alle 3D zoet-zout kaarten zijn nu online beschikbaar via www.zeeland.nl/water/zoet-water/zoet-zoutverdeling-zeeuwse-ondergrond.

Deltares heeft binnen het Zeeuwse project FRESHEM en samen met TNO en BGR de methode ontwikkeld om de metingen te vertalen naar zoet, brak en zout grondwater. ‘Door de zoet-zoutgegevens te combineren met bredere kennis van grondwatersystemen, voorspellingen over klimaatverandering en zeespiegelstijging, kunnen we uitspraken doen over de beschikbaarheid van zoet grondwater in de toekomst’, zegt Deltares onderzoeker Esther van Baaren. ‘Dat levert een stevig fundament op voor kansrijke oplossingen als bijvoorbeeld de ondergrondse opslag van zoet water, zoals al getest en bewezen in het eveneens Zeeuwse project GO-FRESH’, voegt Gualbert Oude Essink, eveneens onderzoeker bij Deltares, toe.
Dat brengt mogelijkheden dichterbij om in delta’s wereldwijd de beschikbaarheid van zoet water karteren, te beschermen en te vergroten. Dat doet Deltares nu al met vergelijkbare technieken in België en Vietnam. Er is ook belangstelling vanuit de Nijl delta voor de type kartering die in Zeeland is toegepast.

Weinig tot geen aanvoer van water

Het onderzoek naar de zoetzoutverdeling is uitgevoerd in opdracht van de Provincie Zeeland, Waterschap Scheldestromen, ZLTO, Evides, Rijkswaterstaat, de Vlaams-Nederlandse Scheldecommissie, de Zeeuwse gemeenten en het Deltafonds. Zeeland heeft in grote delen weinig tot geen mogelijkheden heeft om zelf zoet water aan te voeren voor huishoudelijk gebruik en om voedsel te verbouwen. Gedurende het jaar valt er meer neerslag dan verdamping plaatsvindt, maar in de zomer is dat net andersom. Dan is er simpelweg te weinig water beschikbaar. Door klimaatverandering neemt deze disbalans toe. ‘Dat kan op termijn problemen geven voor de beschikbaarheid van zoet water in Zeeland. De Provincie stimuleert daarom verschillende initiatieven voor opslag van en een efficiëntere omgang met zoet water. Een kaart van de zoet-zoutverdeling in het grondwater vergemakkelijkt de zoektocht naar geschikte locaties voor wateropslag in de bodem en is een hele mooie regionale investering’, zegt Gedeputeerde Water Ben de Reu van de Provincie Zeeland.
‘Inzicht in de beschikbaarheid van zoet water wordt in de toekomst steeds belangrijker’, zegt ook dijkgraaf Luc Magnus van Waterschap Scheldestromen. ‘Deze informatie kunnen we ook nu al inzetten om op een duurzame wijze zoet water voor de gebruikers beschikbaar te stellen. Bijvoorbeeld voor het verlenen van vergunningen voor beregening of infiltratie.’

Zoet-zout kaarten helpen Zeeland

De zoet-zout kaarten helpen ook Zeeuwse agrariërs om, in tijden van overvloed, ondergrondse opslag van zoetwater te realiseren op plekken waar uit de metingen blijkt dat dit kansrijk is. Boeren en natuurbeheerders weten nu waar de ondergrond zout is en hoe zout precies. Hoewel dit gedeeltelijk al bekend was, verklaart het ook waarom in een bepaald gebied alleen zoute natuur voorkomt, een agrariër zijn land niet kan beregenen door de afwezigheid van zoetwater of waar hij zouttolerante gewassen moet telen. Landschapsarchitecten en planologen kunnen nu keuzes maken over welke functies beter of minder goed in een bepaald gebied inpasbaar zijn.

‘Oud zoet’

Hoewel het bestaan werd vermoed, heeft de kartering in Zeeland ook kennis opgeleverd over waar in de Zeeuwse bodem zich precies grote volumes ‘oud zoetwater’ bevinden. Deze voorraden zijn ontstaan doordat vele duizenden jaren grote hoeveelheden naar die plekken stroomden. Ze liggen diep verborgen onder zoutere, slecht doorlatende lagen.

Schatgraven naar zoetwater

De Zeeuwse urgentie wordt ook elders in de wereld gevoeld. Delta’s, maar ook eilanden, behoren tot de dichtstbevolkte gebieden op aarde. De gevolgen van klimaatverandering, bodemdaling, bevolkingsgroei en daaraan gelieerde verzilting en watertekorten zijn er steeds vaker voelbaar voor de bewoners. Dat begint al net over de Zeeuwse grenzen. De Vlaamse Milieumaatschappij is in mei 2017 begonnen met de kartering in België. Deltares heeft samen met SkyTEM, Universiteit Gent, TNO, Inagro en De Watergroep de opdracht gekregen om vanuit de lucht de zoet-brak-zout verdeling van het grondwater in het Vlaamse kustgebied en de Vlaamse polders in kaart te brengen. De eerste vluchten vinden half juni 2017 plaats door een zogenaamde ‘hoepel’ van SkyTEM onder een helikopter te hangen om data te verzamelen. Doel is de zoetwatervoorraden in kaart te brengen en kansrijke landbouwlocaties te zoeken voor ondiepe ondergrondse opslag van zoet water. Dit project valt binnen het Europese project TOPSOIL. Op de linkerscheldeoever worden de metingen uitgevoerd in samenwerking met MOW-afdeling Maritieme Toeging, het Havenbedrijf Antwerpen, Maatschappij Linkerscheldeoever en het Agentschap voor Natuur en Bos.

Vietnam

Verder weg, in de Mekong delta in Vietnam, is ook grote behoefte aan zoet grondwater. Per dag wordt voor de landbouw en aquacultuur ongeveer 2.3 miljoen m3 grondwater onttrokken uit vele tienduizenden kleine onttrekkingsputten. Het leegslurpen van de putten verzilt het water en laat de bodem angstwekkend snel dalen. Deltares karteert samen met NWO, Utrecht Universiteit, de deense Aarhus Universiteit, TNO en het Vietnamese Division for Water Resources Planning and Investigation for the South of Viet Nam en met een vergelijkbare techniek de Vietnamese ondergrond. Daarvoor wordt een zogenaamde WalkTEM survey gebruikt waarbij een ‘hoepel’ al lopend over de ondergrond wordt verplaatst om data te verzamelen.
De conclusie is dat deze zeer grillig is; op grote diepte, tot minstens 200 meter, tref je daar zoet grondwater naast zout water aan. Die kennis biedt ook weer kansen om het kostbare zoete water te beschermen en te vergroten

Ook relevant voor waterslurpende industrie

Niet alleen voor de landbouw, ook voor waterslurpende industrieën, zoals de energiesector, voedsel- en drankindustrie, gas- en olieindustrie en mijnbouw, is het zinnig om te weten waar zich wel of niet zoet grondwater bevindt en hoeveel. Deze industrieën onttrekken vaak grote hoeveelheden water op één locatie, ze zitten veelal dichtbij steden waar de waterbehoefte al groot is en ze pompen vaak dieper gelegen zoet grondwater op. De bedrijven zullen, zo is de verwachting, steeds meer moeilijkheden ondervinden in het behouden van toegang tot genoeg water van voldoende kwaliteit voor hun bedrijfsactiviteiten. In het bijzonder in regio’s die lijden onder ‘waterstress’, plaatsen waar waterverbruik hoog ligt in verhouding tot de beschikbare reserves.

Informatie

Publicwiki Deltares zout en zoet groundwater.

3D kaarten zoetzout Zeeland.

FRESHEM is de afkorting voor FREsh Salt groundwater distribution by Helicopter ElectroMagnetic survey in the Province of Zeeland en is een onderzoeksprogramma van Deltares, TNO en het Duitse onderzoeksinstituut BGR. Opdrachtgevers zijn: Provincie Zeeland, Evides Waterbedrijf, Rijkswaterstaat Zee & Delta, de Vereniging van Zeeuwse Gemeenten, Vlaams Nederlandse Scheldecommissie (VNSC), Waterschap Scheldestromen, Zuidelijke Land en Tuinbouw Organisatie (ZLTO) en het Deltafonds.

GO-FRESH (Geohydrological Opportunities FRESH water supply) onderzoekt de mogelijkheden om met behulp van slimme technieken de beschikbaarheid van zoetwater in droge periodes te vergroten. Partners zijn: KWR Water Research, Wageningen Environmental Research, ZLTO, HZ University of Applied Sciences en Acacia. Opdrachtgevers zijn: Provincie Zeeland, Waterschap Scheldestromen, Waterschap Brabantse Delta, de gemeenten Borsele, Schouwen-Duiveland en Veere, het Deltafonds, de Stichting Waterbuffer, ZLTO en STOWA.