STARS4Water: Europees samenwerkingsverband voor beschikbaarheid van watervoorraden in stroomgebieden

Al de stroomgebieden hebben te maken met klimaatverandering en veranderend watergebruik. Door modelsimulaties en co-creatie krijgen belanghebbenden in STARS4Water meer inzicht in hun eigen uitdagingen, zoals het effect van langzaam verdwijnen van gletsjers op de hydrologie, toename van irrigatie in de landbouw die waterontrekkingen verhogen, of de noodzaak tot het bijstellen van reservoirbeheer om de verschillende gebruikers zo goed mogelijk te kunnen (blijven) bedienen. Elk gebied vraagt weliswaar om een andere oplossing die lokaal specifiek is, maar tegelijkertijd kunnen de gebieden ook veel van elkaar leren en kunnen belanghebbenden en onderzoekers adaptatiepaden ontwerpen met het oog op het implementeren van de EU Water Resilience Strategy.

STARS4Water is een samenwerkingsproject dat wordt gefinancierd in het kader van het Horizon Europa-kaderprogramma en gecoördineerd door Deltares. Het project is in oktober 2022 van start gegaan en wordt afgesloten met een conferentie in Delft (15-15 September 2026).

De samenwerking heeft tot doel het inzicht te vergroten in de gevolgen van klimaatverandering voor de beschikbaarheid van watervoorraden en de kwetsbaarheden van ecosystemen, de samenleving en de economie op het niveau van stroomgebieden, waarbij twee onderscheidende elementen centraal staan:

• een internationale gemeenschap van belanghebbenden helpen hun specifieke behoeften en eisen te identificeren en aan te pakken
• de ontwikkeling en toepassing van innovatieve datadiensten, modellen en instrumenten

STARS4Water ontwikkelt nieuwe datadiensten, en innovatieve Machine Learning modellen en verbetert bestaande model instrumenten ter ondersteuning van beter onderbouwde besluitvorming bij het plannen van maatregelen voor een adaptief, veerkrachtig en duurzaam beheer van zoetwaterbronnen. Deze nieuwe generatie van data en modellen zijn ontworpen en ontwikkeld in nauwe samenwerking tussen onderzoekers en belanghebbenden en houden rekenening met de lokale context. Er is immers niet one-size-fits all. Na een proces van co-creatie in zeven hubs van stroomgebieden streven we ernaar belanghebbenden te voorzien van de nieuwste generatie stroomgebied tools maar ook om een sterke praktijkgemeenschap op te bouwen.

Zeven hubs

STARS4Water ontwikkelt de volgende generatie instrumenten en diensten voor stroomgebieden waarmee de besluitvorming over het beheer van watervoorraden in deze zeven ‘hubs’ wordt ondersteund. Deze stroomgebiedenhubs fungeren als ‘living labs’ – plekken die ruimte voor experimenteren en innovaties bieden - voor de gezamenlijke ontwikkeling van datadiensten en instrumenten met gemeenschappen van belanghebbenden maar ook als versnellers voor de verdere opschaling van deze diensten en instrumenten naar andere stroomgebieden binnen Europa (zoals de Maas) maar ook wereldwijd.

Elke hub heeft een stroomgebiedscommissie of andere belangrijke water management organisatie in het stroomgebied (zoals voor ministerie voor water of organisatie verantwoordelijk voor operatie van waterkrachtcentrales) als directe begunstigde. Deze isde primaire gebruiker van de producten en diensten van het project (maar niet beperkt tot deze) en onderhoudt sterke institutionele banden en relaties met andere overheidsorganisaties, niet-gouvernementele organisaties (bijv. waterbedrijven, natuurbeschermingsorganisaties, maatschappelijke organisaties) en organisaties uit de particuliere sector (bijv. boerenverenigingen, de voedings- en drankenindustrie, de energiesector). Deze organisaties kunnen desgewenst ook gebruik maken van de ontwikkelde producten en diensten of krijgen er in direct mee te maken. De Rijncommissies gebruiken de resultaten van het project bijvoorbeeld voor het updaten van het Rijn klimaatadaptatieplan.

Rijnstroomgebied case

Het Rijnstroomgebied wordt steeds kwetsbaarder voor extreme droogteperiodes, als gevolg van klimaatverandering en toenemende sociaal-economische druk. Deze ontwikkelingen vormen een grote uitdaging voor de bestaande praktijken op het gebied van laagwater- en droogtebeheer over de landsgrenzen heen.

Als reactie hierop heeft de Internationale Commissie voor de Hydrologie van het Rijnstroomgebied (CHR), in samenwerking met de Centrale Commissie voor de Rijnvaart (CCNR), de Internationale Commissie voor de Bescherming van de Rijn (ICPR) en het door Horizon gefinancierde EU-project STARS4Water, het Socio-Economic Scenarios (SES)-project (2023–2025) gelanceerd. Dit tweejarige initiatief had tot doel informatie te verschaffen voor beleid en planning op het gebied van grensoverschrijdend waterbeheer door wetenschappelijk onderbouwde inzichten te bieden in de toekomstige beschikbaarheid, vraag en toewijzing van oppervlaktewater in plausibele toekomstscenario’s, terwijl tegelijkertijd de grensoverschrijdende samenwerking werd bevorderd en het bewustzijn over mogelijke watertekorten werd vergroot.

Belangrijke activiteiten waren onder meer het verzamelen van sociaal-economische gegevens, het gezamenlijk opstellen van gedeelde sociaal-economische scenario’s, het verbeteren van het IWRM-modelleringskader voor de Rijn en het simuleren en beoordelen van scenario’s met betrekking tot de toekomstige beschikbaarheid van watervoorraden en het watergebruik.

Het project werd gezamenlijk opgezet met inbreng van de drie Rijncommissies en de STARS4Water-partners, waardoor werd gewaarborgd dat de perspectieven van de belanghebbenden centraal stonden bij de ontwikkeling van de scenario’s en het identificeren van kernvragen met betrekking tot toekomstige laag waters en waterstress voor de economie, natuur en maatschappij.