Grondwaterreserves sluitstuk drinkwatervoorziening

De druk op de watervoorziening in Nederland neemt toe, ook al lijkt water vanzelfsprekend. We hebben nu eenmaal te maken met langere droge periodes. "We moeten nu al nadenken over hoe we in 2100 veilig en schoon drinkwater uit de kraan laten komen", zegt Geert-Jan Nijsten, grondwaterexpert Deltares.

Samen met TNO brengt Deltares de Nationale Grondwater Reserves in kaart: veelal diep gelegen, ongerepte zoetwatervoorraden om in de toekomst tekorten van het drinkwater op te kunnen vangen. Nederland haalt nu twee derde van zijn drinkwater uit grondwater.

We moeten nu al nadenken over hoe we in 2100 veilig en schoon drinkwater uit de kraan laten komen.

Geert-Jan Nijsten

De huidige bronnen worden beschermd met strikte regels. De oorsprong van het plan voor de NGR ligt in de Beleidsnota Drinkwater van 2014. Provincies moesten zoekgebieden aanwijzen om de drinkwatervoorziening richting 2040 uit te breiden – de zogenaamde Aanvullende Strategische Voorraden. Daarnaast wijst het Rijk de NGR aan.

Deltares en TNO onderzoeken veelal diep gelegen zoet- en brakwatervoorraden die vrij zijn van verontreiniging. Met geavanceerde 3D-modellen brengen we de ligging, kwaliteit en risico’s in kaart en adviseren het Rijk over begrenzing van deze gebieden en over strategieën om deze voorraden te beschermen

Geert-Jan: “NGR is het sluitstuk van onze drinkwatervoorziening. Het gaat om voorraden die we pas over tientallen jaren nodig hebben – of als er een nationale calamiteit is. Denk aan een milieuramp waardoor grote bevolkingsgroepen geen toegang meer hebben tot veilig drinkwater.”

Dieper gelegen zoetwatervoorraden

TNO en Deltares zoeken naar dieper gelegen zoetwatervoorraden, vrij van verontreiniging, zoals kunstmest of gewasbestrijdingsmiddelen.

Jan Gunnink, onderzoeker en projectmanager bij TNO: “We hebben afgebakend waar schoon drinkwater in de bodem zit en wilden weten: hoe diep ligt het water, hoeveel is het, en wat gebeurt er als we het oppompen? Ligt het diep genoeg en is het goed beschermd, want dan kan de ruimte erboven of eronder gebruikt worden voor andere doelen, zoals voor de betrekking van duurzame energie via bijvoorbeeld geothermie.”

Daarbij worden driedimensionale kaarten en modellen gebruikt. Deze brengen niet alleen de ligging van de voorraden in beeld, maar ook de effecten van de winning, zoals daling van de grondwaterstand of het risico op verzilting.

“Bij structurele winning mag de natuur er niet onder lijden”, benadrukt Jan. “Onttrek je grondwater, dan daalt de bovenste grondwaterlaag met risico’s op schade aan natuur als gevolg. Dat mag alleen in uiterste nood, bijvoorbeeld bij een grote calamiteit. Dan is het echt een appeltje voor de dorst.”

Kansrijke reserves in Noord- en Oost Nederland

De voorlopige resultaten laten zien dat de meest kansrijke reserves in Noord- en Oost-Nederland liggen. In het westen is het water vaak te brak vanwege de infiltratie van het zoute zeewater. De verspreiding over het land is belangrijk: bij een calamiteit moet elke regio toegang hebben tot schoon water.

“Het heeft geen zin als alle reserves onder de Veluwe liggen; dan heeft Limburg daar weinig aan”, aldus Jan. De eerste verkenning in 2015 was nog een ‘potloodschets’. Inmiddels is het uitgegroeid tot een groot onderzoeksprogramma. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) neemt de aanbevelingen mee in het programma Bodem, Water en Ondergrond. Geert-Jan: “Wij leveren kennis en kaarten, maar de uiteindelijke begrenzing van de NGR en eventuele beschermingsniveau is een politiek-bestuurlijke beslissing.”

Van beleid tot praktijk aan tafel

De zoektocht naar nieuwe drinkwatervoorraden is complex. Drinkwater is belangrijk, maar ook is de ondergrond nodig voor geothermie. Geert-Jan: "Partijen willen drinkwater beschermen en het land bruikbaar houden voor andere doelen." TNO en Deltares vullen elkaar aan: TNO brengt de geologische opbouw en modellering in kaart, Deltares onderzoekt effecten van winning op de waterkwaliteit en natuur.

We werken hierbij samen met drinkwaterbedrijven, provincies, waterschappen, brancheorganisaties voor bodemenergie en geothermie, het ministerie van IenW en het ministerie van Klimaat en Groene Groei (voorheen Economische Zaken en Klimaat). "Het is uniek hoe breed de klankbordgroep is", zegt Jan. Van beleid tot praktijk – iedereen zit aan tafel.

Impact van dit onderzoek

Mede op basis van onderzoeksresultaten beslist het Rijk over formele begrenzing van Nationale Grondwaterreserves en verdere beleidsmaatregelen ter bescherming. Nederland krijgt een robuust, toekomstbestendig systeem van drinkwatervoorraden, inzetbaar bij grootschalige calamiteiten en als eventuele structurele aanvulling op de bestaande voorraden op de lange termijn. Zo kunnen ook toekomstige generaties rekenen op voldoende drinkwater.