Wat doet droogte met ons grondwater

Dat betekent dat de landelijke verdringingsreeks wordt toegepast en niet alle functies die water gebruiken uit het hoofdwatersysteem (volledig) kunnen worden bediend. In gebieden waar geen water naartoe kan worden geleid, zoals de zandgronden in het oosten, midden en zuiden van Nederland, zorgen te weinig regen en de lage grondwaterstanden voor schade aan natuur, droogvallende beken en daar waar niet beregend kan of mag worden, ook aan de landbouw.

De huidige situatie

De huidige situatie is vergelijkbaar met de droge zomers van 1976 en 2018 – en als het de komende weken niet lange tijd regent wordt de situatie dit jaar mogelijk nog nijpender. Nu het in augustus weer wat regent en gras weer groen kleurt, lijkt de eerste nood voorbij, maar het aanvullen van het grondwater kost meer tijd. In sommige gebieden kan het wel een jaar of langer duren voordat grondwater er het normale niveau bereikt. Als gevolg van klimaatverandering worden zomers als deze, ‘het nieuwe normaal’ en zullen we – naast crisismaatregelen zoals de verdringingsreeks – ook moeten nadenken over structurele maatregelen om onze watervoorraden jaarrond op peil te houden. Grondwater speelt hierbij een belangrijke rol.

Bron: Grondwater | Droogtemonitor | Rijkswaterstaat (dd. 27-8-2026)

Grondwater en droogte

Droogte kan leiden tot zeer lage grondwaterstanden. Door intensieve ontwatering en grondwatergebruik voor beregening, industrie en drinkwaterbereiding, zijn grondwaterstanden al verlaagd ten opzichte van de natuurlijke situatie. Droogte leidt op veel locaties voor een toename van deze grondwateronttrekkingen, wat zorgt voor nog meer daling van grondwaterstanden.

Daardoor is er steeds minder grondwater over voor bijvoorbeeld natuur. Dat speelt vooral op de zandgronden, waar grondwaterafhankelijke natuurgebieden ook zonder droogte al te lijden hebben onder verlaagde grondwaterstanden. Op andere plekken kunnen lage grondwaterstanden leiden tot droogteschade aan niet-geïrrigeerde landbouw en schade aan bebouwing en infrastructuur, door veenoxidatie of krimp van slappe bodems of droogvallen van funderingen (paalrot).

Grondwater als belangrijke watervoorziening

De Nederlandse ondergrond is voor het overgrote deel goed doorlatend en bevat daardoor relatief grote voorraden grondwater die het jaar rond worden benut. Niet al dat grondwater is zoet. In de kustzone komt ondiep vaak al brak en zout water voor en in de rest van het land is het grondwater op grote diepte ook brak of zout. Op dit moment is grondwater een belangrijke bron voor ons drinkwater (60%) en pompen ook veel boeren en bedrijven in het oosten, midden en zuiden van ons land grondwater op.

Wanneer de beschikbaarheid vanuit neerslag en water uit grote rivieren tijdens zomerperioden schaars wordt, is de kans groot dat er meer naar grondwater wordt gekeken als waterbron. Maar als deze bron tijdelijk onvoldoende of zelfs helemaal niet wordt aangevuld door regen of uit oppervlaktewater, dan is het belangrijk om ook zorgvuldig om te gaan met ons grondwater. Moet er dan bijvoorbeeld bij extreme droogte ook een verdringingsreeks voor grondwater worden ingesteld?

Balans houden tussen functies van grondwater

Hoewel zoet grondwater wel 200 tot 300 meter diep kan reiken, kan maar een klein deel van dit totaal gebruikt worden door het op te pompen. Dat komt doordat door het onttrekken van grondwater, de grondwaterstand daalt en veel functies zoals landbouw, natuur, bebouwd gebied, infrastructuur en veengebieden afhankelijk zijn van deze grondwaterstand.

Voor sommige functies mag de grondwaterstand niet te hoog staan vanwege wateroverlast maar te laag is vaker een probleem. Zoals eerder aangegeven leidt dit tot verdroging van natuur, oxidatie van veen en daardoor CO2-emissies en bodemdaling, schade aan funderingen van huizen en infrastructuur met als gevolg verzakkingen.

Bron: Perspectief op Grondwater (Deltares, 2025)

Zuinig zijn op de grondwatervoorraad

Een groot deel van het diepere grondwater heeft, vanwege haar ouderdom en de zuiverende werking van de bodem, een relatief goede kwaliteit. We moeten dit ‘mooie grondwater’ niet verspillen, maar het alleen inzetten of reserveren voor hoogwaardige toepassingen zoals drinkwater. Het is belangrijk om te voorkomen dat de kwaliteit van het grondwater verslechtert als gevolg van verontreiniging vanuit landbouw, stad en industrie. Zeker nu we een toekomst tegemoet gaan met meer perioden van (extreme) droogte moeten we zuinig zijn op onze grondwatervoorraad.

Grondwater nu en voor toekomstige generaties

Met goede kennis en begrip over het Nederlandse grondwater en nieuwe technieken zijn er wellicht mogelijkheden om nieuwe grondwaterbronnen te benutten, zoals brak grondwater in kustprovincies of grondwatervoorraden onder het IJsselmeer. Er kunnen ook maatregelen worden genomen om de aanvulling van onze grondwatervoorraden te versterken, bijvoorbeeld infiltreren in de ondergrond of aanpassing van het landgebruik (gewassen die minder verdampen, minder verharding). Het water dat we infiltreren moet natuurlijk geen verontreinigingen bevatten. Op deze manier is grondwater ook nog voor de toekomstige generaties beschikbaar.

Een ander oplossing is sponswerking

Door water tijdens natte perioden langer vast te houden in de ondergrond, is het mogelijk om grondwaterstanden voorafgaand aan droge perioden te verhogen. Het landschap houdt dan water vast, net als een spons. Een belangrijke ‘sponsmaatregel’ is het verminderen van de ontwatering door het afsluiten of verwijderen van bruisdrainage, verhogen van het slootpeil, dempen van sloten en/of verhogen van slootbodems. Zo wordt het grondwater minder snel afgevoerd. Voor een structureel effect is alleen ingrijpen in de kleine slootjes onvoldoende.

Sponsmaatregelen moeten ook in de grotere waterlopen en over grotere gebieden worden genomen, zoals in bufferzones van zo’n 500 meter om verdroging van natuurgebieden tegen te gaan. Ook het instellen van een verbod op het onttrekken van grondwater in de buurt van natuurgebieden is belangrijk. Tijdens droogte worden onttrekkingsverboden uit oppervlaktewater regelmatig ingesteld, maar *in het geval van grondwater gebeurt dit nog steeds mondjesmaat.

Droogteportaal RWS

Grondwater en oppervlaktewater één systeem

Winning van grondwater en oppervlaktewater gebeurt nu in de meeste gebieden nog apart. Een nieuwe aanpak is nodig om gebruik en beheer van grond- en oppervlaktewater meer in samenhang te doen. Met slimme en flexibele combinaties in ruimte en tijd, waarbij grondwater- en oppervlaktewaterbronnen worden gecombineerd, is winst te behalen. Gebieden die kwetsbaar zijn voor lage grondwaterstanden tijdens droogte moeten, zeker rond de zomermaanden, eigenlijk worden ontzien. En in natte perioden kan meer water worden vastgehouden of geïnfiltreerd om te benutten tijdens droogte. Informatiesystemen met actuele en accurate grondwatergegevens en -voorspellingen zijn onmisbaar bij dit soort ontwikkelingen.

Grenzen aan het grondwater?

Maatregelen om impact van droogte via grondwater te beperken zijn dus mogelijk. Belangrijk is dan deze langer van tevoren (winter, vroege voorjaar) of structureel worden genomen. Als het eenmaal droog is, is het – zeker qua grondwatermaatregelen - eigenlijk al te laat. Er zijn echter grenzen aan de mate waarop we de effecten van droogte via het grondwater kunnen compenseren. Als perioden van droogte in de toekomst intenser en langer worden, is het de vraag of de maatregelen die we nu kennen en nemen afdoende zijn om de risico’s van droogte te beperken. We zullen ook ons water- en landgebruik moeten aanpassen aan een drogere toekomst.